AMBENO (TOP) - Dadus husi Indise Globál kona-ba Hamlaha tinan 2026 hatudu Timor-Leste okupa pontu aas liu iha rejiaun Sudeste Aziátiku (ASEAN). Maibé, aumenta husi tinan 2024 liu-liu mai husi mudansa fonte dadus wasting. Situasaun real tuir peskiza nasionál foun mak estagnasaun ne’ebé grave.
Timor-Leste hetan pontu 32.5 iha Indise Global Hamlaha (GHI) 2026, no tama iha kategoria hamlaha "serious" (grave). Relatóriu hatete katak Timor-Leste iha nivel hamlaha ne'ebé aas liu iha Sudeste Asiátiku, ho pozisaun 114. Média rejionál Ásia Leste no Sudeste mak 8.1, no média globál mak 18.1. Pontu Timor-Leste sa'e 5.2 kompara ho 2018.
Maibé análize ba komponente indise ne'e hatudu istória ne'ebé kompleksu liu: aumentu husi pontu 27.0 iha GHI 2024 ba 32.5 agora liu-liu mai husi mudansa fonte dadus ba wasting (labarik ki'ik no moruk), la'ós husi hamlaha foun ne'ebé sa'e dramátiku iha tinan rua.
GHI kalkula husi indikadór haat: sub-nutrisaun (kalori la sufisiente), wasting, stunting (labarik ki'ik no ropiak), no mortalidade labarik idade menus tinan lima. Pontu 20.0 to'o 34.9 klasifika nu'udar "serious", no 35.0 to'o 49.9 "alarming". Timor-Leste nia pontu 32.5 besik liu ona tetuk "alarming".
Iha GHI 2024, Timor-Leste hetan pontu 27.0 no pozisaun 104 husi nasaun 127. Komponente iha tempu ne'e inklui sub-nutrisaun 15.9%, stunting 46.7%, wasting 8.3%, no mortalidade labarik 4.9%. Iha GHI 2026, wasting sa'e ba 18.5%, no stunting hela besik 44.9%.
Númeru 2026 ne'e hanesan ho rezultadu Peskiza Demográfika no Saúde Timor-Leste (TLDHS) 2025–26, ne'ebé INETL, Ministériu Finansas no Ministériu Saúde hala'o husi 29 Setembru 2025 to'o 31 Janeiru 2026 ho amostra uma-kain 12,880. Númeru wasting 2024 besik hanesan ho Survei Nutrisaun no Hahán 2020 (8.6%).
Survei rua ne'e fó rezultadu diferente teb-tebes ba wasting. TLDHS 2016 hatudu 24%, kuandu survei 2020 hatudu 8.6%. Diferensa metodolojia ida ne'e mak halo pontu GHI sa'e. Iha tendénsia TLDHS rasik, wasting tun husi 24% (2016) ba 19% (2025–26).
Debate ida ne'e la foun. Iha 2020, GHI mós hetan kritika iha media nasionál tanba dadus nutrisaun la hanesan ho TLDHS. Iha 2023, Prezidente José Ramos-Horta hatete dadus bele la adekuadu, maibé tenke sai lisaun atu hadook hamlaha no malnutrisaun.
Tuir TLDHS 2025–26, 45% labarik idade menus tinan lima stunting, 19% wasting, no 41% underweight. Tendénsia hatudu:
- Stuntingtun husi 58% (2009–10) ba 46% (2016), no hela estavel to'o 45% agora.
- Wastingsa'e husi 19% (2009–10) ba 24% (2016), no tun fali ba 19% (2025–26).
- Mortalidade labarik idade menus tinan limatun husi 64 ba 41 kada 1,000 moris, no la muda husi 2016.
Nune'e, situasaun real la hatudu "hamlaha sa'e dramátiku", maibé mós la hatudu mellora ne'ebé sufisiente. Stunting besik metade labarik nasaun ida ne'e nafatin hela.
Oe-Cusse Ambeno: Sinál preokupante
TLDHS 2025–26 hatudu Oe-Cusse Ambeno ho situasaun ne'ebé aat liu média nasionál. Ba labarik idade menus tinan lima, stunting iha Oecusse 56.9% (grave 25.9%), wasting 24.5%, no underweight 55.5%. Kompara ho média nasionál (44.9%, 18.5% no 41.4%), no ho Dili (stunting 34.9%), diferensa ne'e boot. Amostra labarik iha Oe-Cusse Ambeno mak 196 de'it, nune'e marjen sala boot.
Ba tendénsia istóriku, dadus munisipál 2009–10 no 2016 seidauk bele asesu. Pista indirekta hatudu katak iha 2016 Oecusse la'ós iha pozisaun aat liu: estudu ida ne'ebé analiza DHS 2016 hatudu labarik Oe-Cusse Ambeno iha risku stunting ki'ik liu kompara ho Dili depois ajusta ba kovariadu seluk. Se pista ne'e loos, iha 2025–26 Oecusse sai aat liu relativamente, maibé ida ne'e presiza konfirmasaun husi tabela ofisiál.
Indikadór saúde iha Oe-Cusse Ambeno hatudu liña mistura. Partu ho profisionál saúde no iha fasilidade saúde sa'e bo'ot (husi 33.5% no 22.8% iha 2016 ba 57.6% no 48.9% iha 2025–26, maibé janela tempu la hanesan). Maibé inan ho proteksaun tétanu tun husi 67.9% ba 48.8%, konsulta pós-natal tun husi 29.5% ba 24.6%, no uma-kain ho redé mosquitu tun husi 87.3% ba 77.9%.
Relatóriu tinan 2023 hatudu katak uma-kain sira iha Timor-Leste gasta besik 70% sira nia rendimentu ba hahán, no família ki’ak gasta porsentu boot liu. Perfíl nutrisaun Uniaun Europeia hatudu katak uma-kain 15–37% de'it mak bele selu dieta nutritivu. TLDHS 2025–26 hatudu katak labarik fulan 6–23 ho diversidade hahán mínima mak 19.1% de'it. GHI rasik hatete katak moris subsisténsia iha área rurál mak kontribui ba nivel aas.
