AMBENO (TOP) – Kualidade ar iha Dili no iha teritóriu nasionál la di'ak kuaze semana ida tanba fumasa ahi-han rai (queimada florestal) ne'ebé mai husi rejiaun Papua Osidentál, Indonézia.
Indonézia kontinua sunu. Ai-laran no rai hetan konsumu husi ahi, no suar taka hela ema nia moris. Ema sira lakon asesu ba anin moos, enkuantu animál sira lakon sira nia uma. Agora, efeitu husi dezastre ne'e to'o mós iha Timor-Leste.
Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofíziku (DNMG), iha Ministériu Transporte no Komunikasaun (MTC) nia okos, konfirma katak husi loron 6 to'o 12 Outubru 2026, estasaun automátika iha Aeroportu Internasionál Presidente Nicolau Lobato, Komoro, no iha Kaikoli rejistu kualidade ar la di'ak. Tuir DNMG, anin husi Austrália lori ahi-suar ho partíkula poluente to'o illa Timor, no sunu rai lokál mós bele kontribui ba situasaun ne'e.
Iha Indonézia rasik, númeru ahi sa'e. Iha loron 11 Outubru 2026, Ministériu Floresta relata hotspot ho konfiansa aas hamutuk 793, bazeia ba monitorizasaun husi loron anteriór. Númeru ne'e reprezenta aumentu husi pontu manas 437 ne'ebé rejistu iha loron 9 Outubru.
Kalimantan Sentrál sai área ida ne'ebé preokupa liu, ho kontribuisaun pontu manas hamutuk 288. Maske númeru hotspot bele la reflete númeru loloos husi inséndiu sira, dadus ne'e destaka ameasa ne'ebé kontinua la'o hela.
Situasaun iha nasaun membru ASEAN sira
Timor-Leste la hamriik de'it. Fumasa husi Indonézia afeta rejiaun inteiru.
Malazia. Governu taka eskola iha kapitál no estadu balun, afeta estudante besik millaun rua, bainhira Indise Poluente Ar (API) iha Kuala Lumpur to'o besik 170. Estadu Johor taka eskola hotu ba loron rua. Primeiru-Ministru Anwar Ibrahim hateten katak nia koalia ona ho Prezidente Indonézia Prabowo Subianto, ne'ebé konkorda atu foti "pasu ne'ebé presiza", no nia husu ministru negósiu estranjeiru atu hala'o enkontru urjente ba ministru ambiente ASEAN nian.
Singapura. Indise Padraun Poluente (PSI) 24-oras iha rejiaun sentrál to'o 173, rekorde aas liu iha tinan 2026. IQAir klasifika ona ar iha Singapura iha nivel "very unhealthy". Ajénsia Nasionál Ambiente (NEA) avizu katak ar bele to'o nivel ne'e se anin kontinua lori fumasa husi Kalimantan no Sumatra.
Brunei. Iha 2 Setembru, ar iha kapitál Bandar Seri Begawan to'o nivel "unhealthy", ho PM2.5 besik dala 13 aas liu limite seguransa OMS nian. Maibe, relatóriu foin daudaun hatudu katak kualidade ar iha Brunei aat uitoan, maibe nafatin moderadu iha nasaun tomak.
Filipina. Iha 2 Setembru, estasaun sira iha Metro Manila rejistu PM2.5 "unhealthy", no autoridade sira suspende aula. Iha tempu hanesan, El Niño hatama área 106 iha estadu kalamidade, afeta ema liu 300.000.
Reasaun governu Indonézia no ASEAN
Iha 8 Outubru, Primeiru-Ministru Malaysia Anwar Ibrahim kontaktu direta Prezidente Prabowo Subianto liu husi telefone. Anwar hateten katak Prabowo konkorda atu foti pasu ne'ebé presiza, maibe la fó detalle. Ministru negósiu estranjeiru no ministru ambiente Malaysia mós kontaktu ona sira nia kolega Indonézia nian.
Indonézia nia embaixada iha Malaysia esprime "preokupasaun profundu" ba públiku Malaysia nian. Jakarta mós deploia ona aviaun Casa 15 ba operasaun modifikasaun klima no semeia udan iha Kalimantan Osidentál, Kalimantan Sentrál no Sumatra Súl.
Malazia rasik aumenta operasaun semeia udan (cloud seeding) kuaze loroloron liu husi Forsa Aérea Real Malaysia (RMAF) no ajénsia balun. Anwar rekoñese katak situasaun nafatin preokupa. Nia husu Ministru Negósiu Estranjeiru Mohamad Hasan atu kontaktu Sekretariadu ASEAN hodi hala'o enkontru urjente ba ministru ambiente ASEAN nian. Iha tempu hanesan, Anwar hatete katak Malaysia prontu atu kooperasaun ho Indonézia.
Operasaun semeia udan mós halo ona iha Singapura, Brunei no Indonézia nia parte, no peritu sira dehan katak El Niño ne'ebé forte maka halo poluisaun ida-ne'e sai aat liu iha tinan hirak ikus.
Nasaun mainland: Tailándia no viziñu sira
Tailándia. Ajénsia Kontrolu Poluisaun (PCD) fó avizu ona ba provínsia sira iha sul, liuliu Lower South no área fronteira, katak fumasa husi Sumatra bele hamosu risku PM2.5. Provínsia Yala no Narathiwat rejistu ona PM2.5 aas liu padraun nasionál. Maibe iha Bangkok, kualidade ar iha 11 Outubru nafatin di'ak, ho PM2.5 médiu 20,3 µg/m³, ki'ik liu limite padraun 37,5 µg/m³.
Vietname, Kamboja, Laos no Myanmar. Peritu CAMS avizu ona katak fumasa bele to'o Kamboja no Vietname se ahi kontinua aumenta. Maibe, iha relatóriu ne'ebé konsulta to'o 12 Outubru, la iha konfirmasaun públiku katak nasaun sira-ne'e hetan ona poluisaun grave husi epizódiu ida-ne'e. Nasaun sira ne'e iha epoka haze rasik iha fulan Marsu-Abril, bainhira ahi agríkola no ahi-han rai kobre parte boot husi sub-rejiaun Mekong.
Iha nivel rejionál, ASEAN iha ona ministériu sub-rejionál ba haze iha Mekong, no enkontru ba Konferénsia Partidu Akordu ASEAN kona-ba Poluisaun Haze Transfronteira (COP-21) previstu iha Outubru 2026 iha Da Nang, Vietname.
Previzaun: di'ak badak, maibe sei fila-fali
DNMG informa katak komesa iha loron 13 Outubru 2026 kualidade ar sei di'ak fali. Maibé, melhoria ne'e temporáriu ba loron balun de’it, tanba atividade sunu rai kontinua iha área Papua.
DNMG mós avizu katak iha loron 16–17 Outubru 2026, anin sei lori fali ahi-suar husi parte Indonézia iha illa Timor. Períodu ne'e koinsidi ho epoka sunu to'os husi agrikultór sira iha Timor-Leste, nune'e kualidade ar sei kontinua la di'ak. DNMG sei kontinua monitora kualidade ar husi estasaun sira ne'ebé iha, hamutuk ho kondisaun tempu no anin.
Iha nivel rejionál, Sentru Meteorolojia Espesializadu ASEAN (ASMC) avizu katak kondisaun El Niño no udan ne'ebé menus husi normál sei halo situasaun hotspot no fumasa nafatin aas. Udan iha rohan Outubru bele ajuda hamenus situasaun ne'e.
Orientasaun ba públiku
Atu proteje saúde, DNMG husu públiku atu kuidadu no uza máskara hodi evita moras husi poluisaun ar. Orientasaun prinsipál sira mak:
- Uza máskara, liuliu labarik, idozu no ema vulneravel sira.
- Evita atividade fíziku iha liur durante períodu ahi-suar barak.
- Taka janela bainhira rahun ka fumasa barak.
- Evita sunu lixu iha fatin ne'ebé besik labarik, idozu no ema vulneravel sira.
- Uza máskara filtrante ne'ebé apropriadu bainhira halo atividade iha liur.
- Buka asisténsia médika se sente susar hasai ios.
Ahi-han rai produz fumasa no partíkula poluente ne'ebé bele estraga kualidade ar no afeta saúde umana. Grupu ne'ebé vulneravel liu mak labarik, ferik-katuas no ema ne'ebé iha moras respiratória.
Fumasa ahi-han rai la hatene fronteira. Bainhira ahi akontese iha Indonézia, fumasa bele afeta ar ne'ebé ema hasai ios husi Dili to'o Kuala Lumpur no Singapura. DNMG enfatiza: proteje ita-nia saúde no família, evita poluisaun no proteje kualidade ar.

