DILI (TOP) - Marriott no Grupu JAPE asina akordu atu dezenvolve projetu hotel iha Timor-Leste. Iha mós asinatura akordu kooperasaun entre Konsellu Emprezariál Timor-Leste–Austrália (TL-ABC) no Kámara Komérsiu no Indústria Territóriu Norte Austrália, ne’ebé hametin kooperasaun ekonómika entre Timor-Leste no Austrália liuhosi Fórum Emprezariál Timor-Leste–Austrália.
Asinatura akordu rua ne’e realiza iha serimónia abertura Fórum Emprezariál Timor-Leste–Austrália no Jantar Gala Invest Timor-Leste 2026, iha Salaun Multiuso GMN, Bebora, Dili, Kuarta, 28 Outubru 2026, ho prezensa Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão.
Akordu dahuluk mak entre Marriott no Grupu JAPE, ne’ebé sei loke dalan ba dezenvolvimentu Hotel Courtyard Marriott iha Timor-Leste. Akordu daruak mak entre TL-ABC no Kámara Komérsiu no Indústria Territóriu Norte Austrália.
Akordu entre TL-ABC no Kámara Komérsiu no Indústria Territóriu Norte iha objetivu atu hametin kooperasaun prátika entre komunidade emprezariál sira iha Territóriu Norte Austrália no Timor-Leste, liuhosi estabelesimentu pontu kontaktu dahuluk ba membru sira iha Darwin no Dili, hodi fasilita no apoia atividade negósiu.
Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, konsidera serimónia ne’e sai oportunidade atu hametin parseria no identifika oportunidade foun ba investimentu, kriasaun empregu no prosperidade.
“Hanesan onra boot ida atu simu ita-boot sira, lori Governu Timor-Leste nia naran, ba Jantar Gala Invest Timor-Leste 2026. Ohin kalan, membru Governu no komunidade emprezariál sira halibur hamutuk atu hametin parseria no nakfilak oportunidade sira ne’ebé fahe ba investimentu, empregu no prosperidade”, nia afirma.
Subliña mós katak Timor-Leste ho Austrália la’ós de’it nasaun viziñu, maibé mós belun di’ak ne’ebé iha ligasaun istórika entre povu no rai rua. Ho Timor-Leste nia aniversáriu dahuluk nu’udár membru plenu ASEAN, oportunidade foun sira loke ba komérsiu, investimentu, turizmu no hametin ligasaun ho Sudeste Aziátiku.
“Ami fó boas-vindas ba emprezáriu australianu sira ne’ebé iha interese atu harii parseria ho empreza mikro, ki’ik no médiu (EMKM), kooperativa no seitór privadu Timor-oan sira, no mós atu investe iha projetu boot sira. Governu Timor-Leste kompromete atu hadi’a ambiente negósiu liuhosi regra ne’ebé klaru liután, prosesu transparente no instituisaun konfiável”, Vise-PM ne’e hateten.
Francisco Kalbuadi Lay enkoraja investidór sira atu harii parseria, esplora empreza konjunta, fahe koñesimentu no identifika projetu sira ne’ebé bele dezenvolve hamutuk.
“Ami-nia objetivu mak investimentu ne’ebé kria empregu, dezenvolve abilidade, apoia negósiu lokál no hadi’a povu nia moris. Nu’udár membru ASEAN, Timor-Leste mós bele sai ligasaun ne’ebé metin liután entre Austrália no Sudeste Aziátiku”, nia subliña.
Iha lideransa Primeiru-Ministru Xanana Gusmão nian, Governu kontinua servisu atu diversifika ekonomia nasionál no hamenus dependénsia ba mina no gás. Seitór turizmu, agrikultura no enerjia renovável sai prioridade ba dezenvolvimentu ekonómiku.
Aleinde ne’e, hametin empreza mikro, ki’ik no médiu sai parte importante husi esforsu Governu nian atu promove empreendedorizmu, produsaun lokál no kriasaun empregu. Governu hakarak ajuda empreza sira atu dezenvolve kapasidade, hetan asesu ba finansiamentu no teknolojia, hadi’a kualidade produtu no asesu ba merkadu luan liután.
Governu mós buka hametin ekonomia família liuhosi kooperativa sira, ne’ebé bele ajuda família no komunidade halibur rekursu, fahe koñesimentu, hadi’a produsaun, asesu ba merkadu no aumenta rendimentu iha agrikultura, peska, turizmu, artezanatu no atividade lokál seluk.
Vise-PM Francisco Kalbuadi Lay hato’o apresiasaun ba Embaixadora Estraordinária no Plenipotensiária Austrália nian iha Timor-Leste, Caitlin Wilson, ba nia servisu dedikadu no kontribuisaun ba hametin relasaun entre nasaun rua.
Iha parte seluk, Ministra Komérsiu, Negósiu no Relasaun Aziátiku, Robyn Cahill, espresa sentimentu kontente tanba bele partisipa iha delegasaun Territóriu Norte ne’ebé mai Timor-Leste atu partisipa iha Fórum Negósiu Darwin–Dili, nu’udár parte husi programa Invest Timor-Leste 2026.
“Ne’e marka pasu signifikativu ida ba oin iha relasaun ne’ebé kleur no espesiál entre Territóriu Norte no Timor-Leste. Asinatura akordu kooperasaun entre Konsellu Emprezariál Timor-Leste–Austrália no Kámara Komérsiu no Indústria Territóriu Norte reflete prioridade ne’ebé ita fahe, ambisaun hamutuk no, importante liu, ‘respeitu ba malu’”, nia afirma.
Robyn Cahill dehan katak tempu agora lori oportunidade foun ba rejiaun rua, ho futuru Territóriu Norte nian liga ba Indo-Pasífiku no Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN.
“Ami haksolok atu la’o hamutuk ho ita-boot sira bainhira ita buka oportunidade foun ba komérsiu, investimentu no konektividade rejionál. Akordu ne’e estabelese dalan foun ba negósiu sira iha parte rua”, nia akresenta.
Akordu ne’e sei liga kapasidade Territóriu Norte nian ho oportunidade iha Timor-Leste, no ajuda empreza timoroan sira asesu ba merkadu Austrália no merkadu internasionál liuhosi Territóriu Norte. Liuhosi kooperasaun ne’e, parte rua hein katak bele harii relasaun negósiu ne’ebé lori benefísiu ba investimentu, parseria no kriasaun empregu.
Embaixadora Austrália nian iha Timor-Leste, Caitlin Wilson, mós espresa sentimentu kontente tanba bele asiste asinatura akordu rua ne’ebé nia konsidera importante ba dezenvolvimentu relasaun ekonómika no komersiál entre nasaun rua.
“Ne’e oportunidade boot ida atu hahú harii relasaun ne’e, ho oportunidade barak liután iha área ekonómika no komersiál. Bainhira relasaun ne’e buras, investimentu iha área ne’e sei reflete forsa husi parseria entre ita”, Caitlin Wilson subliña.
Asinatura akordu ne’e sai pasu prátiku ida tan atu hametin ligasaun entre komunidade emprezariál sira iha parte rua Tasi Timor nian. Austrália hakarak kontinua apoia Timor-Leste atu harii ambiente negósiu ne’ebé permite parseria sira buras no dura iha tempu naruk.
Jantar Gala ne’e hetan partisipasaun husi emprezáriu australianu sira, reprezentante seitór privadu, korpu diplomátiku, membru Governu no deputadu Parlamentu Nasionál.

