Investigasaun ba konstrusaun hotel iha Oeupu, Pante Makassar, tuir dokumentu Kámara Kontas no resposta RAEOA nian.
AMBENO (TOP) – Iha tinan 2015 nia rohan, povu maioria iha Oe-Cusse Ambeno sente haksolok tebes, tanba la kleur de'it sei hetan hotel luxu ida hamrik iha sira nia le'et iha área Oeupu, aldeia Sanane, Suku Costa, Pante Makassar, Oe-Cusse Ambeno. Maibé, oras ne'e tinan 11 ona, hotel ne'ebé gasta povu tomak nia osan hamutuk milaun U$11,6 nakfilak ba hotel "fantasma".
Durante mandatu Prezidente Autoridade RAEOA, Rogério Tiago de Fátima Lobato nian, iha intensaun di'ak ida atu hadia no dezenvolve hotel ne'e atu bele atrai investimentu ba povu Ambeno, maibé uja sala tan tiha. Kriminozu sira husi tasi-balun uja hotel ne'e sai fali Sentru Xamada Bosok no jogu online ilisitu (Scam Call Center no Jogu Online) nian. Iha loron 25 Agostu 2025, ekipa operasaun konjuntu ida halo operasaun hodi taka Sentru Xamada Bosok ne'e, no liu loron rua de'it, iha loron 27 Agostu 2025, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão foti desizaun hodi esonera Rogério Tiago de Fátima Lobato nu'udar Prezidente Autoridade RAEOA ho nia membru estrutura sira tomak.

Depois Reuniaun Konsellu Ministru, sira nomeia Régio Romeia Servantes da Cruz Salu troka Rogério Tiago de Fátima Lobato, ne'ebé simu pose husi Ministru Administrasaun Estatal Tomas do Rosario Cabral iha loron 28 Abril 2026.
Reportajen ida ne'e sei konsentra de'it ba lala'ok konstrusaun hotel ne'e iha tinan 2015 nian.
Hotel ne'e iha naran oioin de'it, hanesan Hotel Fitun Lima, Hotel Pantai Macassar no naran seluk tan. Maibé ikus mai, hotel ne'e hetan naran Hotel Oeupu, tanba fizikamente hotel ne'e eziste iha área Oeupu, Aldeia Sanane, Suku Costa, Pantai Macassar, Oe-Cusse Ambeno. Iha reportajen ida ne'e, naran sira hotu refere ba edifísiu hanesan.
Tuir loloos, hotel ne'e tenke remata iha Maiu 2015, atu uja ba seremonia Timor-Leste selebra tinan 500 prezensa kolonial Portugues sira iha Lifau, Oe-Cusse Ambeno. Kontratu fó prazu loron 304 (fulan 10). Maibé bainhira data selebrasaun to'o iha Novembru 2015, kuartu lubuk ida mós la prontu. Autoridade RAEOA tenke hili Hotel Lifau, hodi hatudu respeitu ba konvidadu sira.
Hotel Pante Makassar kontinua halai husi 2015 to'o tinan 2019, hodi sai kontratu 8, adenda 12 ka liu, no pagamentu sira ne'ebé la'o ba empreza lubuk ida. Entre 2015 no 2018, RAEOA selu USD 11.647.650, no Kámara Kontas estima kustu totál ba konstrusaun USD 12.173.631.
Iha laran, supervizaun ne'ebé tenke garante obra la'o loloos sai parte ne'ebé kustu aas liu. Kontratu supervizaun ne'ebé inisiál USD 535.865 sa'e to'o USD 3.459.015, ne'ebé aas liu 545,5% kompara ho valór inisiál. Tribunál deskreve valór sira ne'e "absurdu".
Dokumentu ne'ebé hau nia liman mak Relatóriu Auditoria N.º 8/2022 (Prosesu n.º 03/2018/AUDIT-S/CC), ne'ebé kobre auditoria finanseira ba RAEOA tinan 2016 to'o 2018, no Relatóriu Auditoria N.º 1/2018 Vol. II (Prosesu n.º 2/2016/AUDIT-S/CC), ne'ebé inklui resposta RAEOA ne'ebé hato'o iha 14 Maiu 2018 husi Arsénio Paixão Bano (Prezidente Autoridade RAEOA nu'udar substitutu) no Mari Bim Amude Alkatiri. Dokumentu rua ne'e hatudu istória ida ne'ebé auditór no entidade ne'ebé hetan auditoria konta ho versaun oioin.
Orden molok RAEOA moris
Pergunta dahuluk iha kazu ne'e simples: se mak hahú obra ne'e?
Tuir resposta RAEOA ba Kámara Kontas, iha 16 Juñu 2014, Governu Nasionál, liuhosi Primeiru-Ministru bainhira ne'ebá, fó orden atu hahú servisu. Empreza adjudikatáriu hahú obra iha Jullu 2014. Lei Kriasaun RAEOA data 18 Juñu 2014, loron rua depois orden ne'e. Prezidente Autoridade RAEOA no ZEESM TL, Mari Bim Amude Alkatiri, Eis Primeiru-Ministru Repúblika Demokrátika Timor-Leste, hetan nomeasaun liuhosi Dekretu Prezidente Repúblika N.º 22/2014, 25 Juñu, loron sia depois orden hahú serbisu.
Prezidente Autoridade ba RAEOA/ZEESM-TL, Mari Bim Amude Alkatiri nia argumentu klaru: kontratasaun Timor Capital Partners Asia, Lda. (TCPA) halo husi Governu Sentrál, iha faze ne'ebé RAEOA seidauk existe. RAEOA hateten nia la iha dokumentu ruma kona-ba prosesu aprovizionamentu: "Dokumentu ne'e tenke husu ba MTC/ADN, ne'ebé jere prosesu iha inísiu." Tuir RAEOA, notifikasaun ba adjudikatáriu atu hahú servisu korresponde ba deklarasaun negosiál husi entidade kontratante. Bainhira empreza hahú servisu, nia hatudu simu deklarasaun ne'e. Nune'e kontratu kompleta, maske la iha hakerek.

Auditoria foti pozisaun seluk. Tribunál hakarak imputa responsabilidade ba Rejiaun, liuhosi nia Prezidente, ho baze iha faktu katak Alkatiri hetan nomeasaun iha Fevereiru 2013 nu'udar reprezentante Timor-Leste nian iha kestaun Zona Espesiál Ekonomia Sosiál Merkadu ba Oé-Cusse Ambeno.
RAEOA responde ho Rezolusaun Governu n.º 06/2013, 13 Fevereiru. Nia hateten rezolusaun ne'e fó mandatu atu "hahú diálogu no debate ho entidade relevante sira iha Portugal no CPLP". Tuir RAEOA, mandatu ne'e "klaramente la inklui podér ezekutivu ruma". Nia hakerek: kontratasaun TCPA "totalmente la relasiona ho RAEOA no ho ema ne'ebé bainhira ne'ebá reprezenta Timor-Leste" iha kestaun ZEESM.
RAEOA mós hatete katak esplikasaun ba hahú serbisu molok selebra kontratu "bele husu de'it ba Governu Sentrál". Nia dehan, bainhira hahú, hasoru "faktu konsumadu" katak empreza eskolla tiha ona, no la iha alternativa liu selebra kontratu korresponde.
Kontratu ho TCPA asina iha 5 Marsu 2015, tuir Relatóriu 8/2022, bainhira Alkatiri ona Prezidente Autoridade fulan walu resin.
Kontratu sein konkursu
Kontratu ne'e laiha konkursu públiku. Kámara Kontas hakerek katak kontratu adjudika liuhosi ajuste diretu, fó de'it ba TCPA.
Valór ba kontratu ne'e: USD 10.008.593,44. Valór ne'e mosu depois ADN (Agénsia Dezenvolvimentu Nasionál) halo verifikasaun ba folin sira ne'ebé empreza aprezenta. Resposta RAEOA dehan ADN deteta "diverjénsia signifikativu sira" no rekomenda hamenus folin. Folin inisiál ne'ebé TCPA propoin liu USD 12.000.000, ne'ebé hamenus depois análize ADN to'o USD 10.008.593,44. Tuir RAEOA, Prezidente aprova valór ne'e.
Auditoria hatudu "estranheza" ba tempu entre pedidu análize folin ba ADN no formalizasaun efetiva kontratu hakerek nian. RAEOA responde ho esplikasaun hirak ne'e:
- Bainhira simu revizaun BoQ husi ADN iha Novembru 2015, rekursu umanu hotu RAEOA nian alokadu ona ba organizasaun selebrasaun tinan 500 Mai-Hosi Portugés sira ba Timor-Leste no tinan 40 Proklamasaun Independénsia.
- Selebrasaun akontese iha fim Novembru no Dezembru, bainhira tradisionalmente parte signifikativu rekursu umanu iha lisensa tanba festa Natál no Tinan Foun.
- RAEOA hatán ba ADN iha 12 Janeiru 2016. Depois klarifikasaun iha 14 Janeiru, hahú negosiasaun foun ho empreza, no kontratu selebra iha Marsu.
Tuir RAEOA, "totalmente la komprensível" atu imputa ba RAEOA no nia responsavel polítiku sira ideia katak, bainhira notifika atu hahú servisu, seidauk iha estrutura folin, tanba projetu seidauk remata.

Pontu kritiku ida tuir resposta RAEOA mak supervizaun. Iha tempu ne'eba, ADN la halo akompañamentu ka fiskalizasaun ruma, maske obra hahú ona no iha "falta signifikativu iha projetu ne'ebé presiza hadi'a ho urjénsia maximu". Tanba ne'e RAEOA deside husu ba prosesu kontratasaun urjente ba entidade akreditadu no kredível. Resultadu mak kontratu ho Tecproeng.
Relójiu ne'ebé la para: atrazu no adenda
Obra tenke remata iha Maiu 2015, no la remata. Kámara Kontas rejistu adenda sira ne'e:
Adenda dahuluk (22 Abril 2016). Prolonga prazu atu remata obra husi 1 Janeiru to'o 30 Juñu 2016. Adenda ne'e tripartidu: Autoridade RAEOA, TCPA no Tecproeng asina. Adenda ne'e aplika mós penalizasaun ba empreza. TCPA tenke selu kustu sira ne'ebé mosu husi estensaun kontratu ho Tecproeng, ho valór estimadu USD 502.170. Maibé relatóriu hakerek: Autoridade RAEOA-ZEESM-TL "kontinua selu ba Tecproeng, maibé hahú hamenus kustu ne'e husi pagamentu sira ne'ebé tenke halo ba TCPA".
Adenda daruak (1 Jullu 2016). Estende prazu to'o 30 Novembru 2016. Prevee penalizasaun ba empreiteiru ho valór hanesan ho kustu supervizaun obra husi Tecproeng.
Relatóriu la hetan evidénsia ba adenda seluk. Maske nune'e, empreza kontinua halo obra to'o Jullu 2017.
Iha 20 Jullu 2017, TCPA aprezenta pedidu prolongamentu foun. RAEOA rejeita. Resposta RAEOA esplika razaun:
- Serbisu téknika Rejiaun nian fó parese katak la tenke simu estensaun, tanba progresu médiu obra besik 0,5 to'o 1% kada fulan.
- Empreiteiru la iha kapasidade finanseira atu garante kontinuasaun servisu sira.
- RAEOA notifika empreza kona-ba intensaun atu hakotu kontratu, se atrazu sira la justifika no la iha solusaun. Empreza "la dehan buat ida".
- RAEOA invoka Klauzula 15.2 husi Kondisaun Jerál, ne'ebé prevee posibilidade hakotu bainhira empreiteiru "without reasonable excuse fails to proceed with the Works".
Rezolusaun kontratu konsuma, no iha 10 Setembru 2017, RAEOA foti pose administrativa ba obra. Resposta RAEOA hato'o iha Maiu 2018 dehan katak nia kontinua obra iha rejime administrasaun diretu, no prevee obra remata iha Jullu tinan ne'e.
Kona-ba penalizasaun iha adenda, RAEOA hatete katak nia "la simu halo estensaun prazu gratuita no la justifikadu". Nia konsidera estensaun gratuita, ho RAEOA nafatin asume kustu fiskalizasaun, sei sai "penalizasaun dupla" ba Rejiaun, "tanba la bele goza obra ne'ebé kontrata, no sei asume kustu aumentu ho estensaun supervizaun". Nia dehan penalizasaun ba empreiteiru sira ne'ebé la kumpre tenke sai ezemplu ba entidade governamentál seluk.
Númeru progresu sira
Tuir relatóriu mensál Tecproeng nian:
- Fim Janeiru 2016: progresu fíziku obra ne'ebé TCPA responsavel 39,72%.
- Fulan 16 entre fim Janeiru 2016 no fim Maiu 2017: progresu 25,92% de'it, ka 1,62% kada fulan.
Kámara Kontas hakerek: "Progresu obra neneik liu, no hatudu katak empreza la iha kapasidade atu kumpre kontratu."
Iha tinan 2016 no 2017, RAEOA selu ba TCPA total USD 5.472.892. Valór ne'e liquidu husi retensaun ba garantia ezekusaun (USD 644.548) no husi penalizasaun ne'ebé aplika ba empreza (USD 328.036).
Pergunta kona-ba servisu adisionál
Ida seluk iha resposta RAEOA mak razaun téknika. Tuir RAEOA, projetu hotelaria ho kualidade la ki'ik liu estrela haat presiza kondisaun téknika apropriadu. RAEOA hatudu falta sira iha projetu inisiál:
- nesesidade atu alarga edifísiu ne'ebé hanaran back of houseatu inklui espasu apoiu liu ba hotel;
- sistema klimatizasaun;
- abertura ba espasu restaurante iha main building.
RAEOA hatete katak fraku sira ne'e hamosu "desvalorizasaun no hamenus potensiál unidade hoteleira", no interese públiku hakarak "intervensaun lalais ne'ebé halo projetu viável". Nia rekoñese katak intervensaun tuirmai "sempre implika kustu mobilizasaun no konstrusaun aas liu, ne'ebé sei lakon ba eráriu públiku".
Depois enkontru ho empreza, RAEOA husu ba TCPA atu aprezenta orsamentu ba servisu sira ne'ebé presiza. Tuir RAEOA, TCPA nunka submete proposta projetu ka folin ruma, no variasaun ne'ebé husu "nunka konkretiza". RAEOA invoka prosedimentu: variasaun ruma sei efetivu de'it depois empreiteiru aprezenta proposta alterasaun projetu, BoQ no folin.
RAEOA mós kontesta referénsia iha relatóriu preliminár ne'ebé hateten katak "iha data Agostu 2016, kustu servisu sira ne'e seidauk koñesidu husi Autoridade", ho argumentu katak ida ne'e hatudu falta kontrolu efetivu ba kustu sira. Nia konsidera referénsia ne'e "falsu no la-kuidadu".
Tecproeng: supervizaun ne'ebé sa'e 545%
Entre dokumentu hotu ne'ebé hau lee, kapítulu ne'e mak ne'ebé hatudu liu kontradisaun.
Valór ne'ebé la hatene para
Kontratu uluk ho Tecproeng ba supervizaun (12 Agostu 2015) ho valór USD 535.865. Iha tinan tolu, kontratu no adenda sira hamutuk USD 3.459.015:
|
Kontratu / Adenda (altera) |
Data |
Valór (USD) |
Selu (USD) |
|
Supervizaun obra sira |
12/08/2015 |
535.865 |
535.865 |
|
Adenda 1 |
22/04/2016 |
508.170 |
502.476 |
|
Adenda 2 |
01/07/2016 |
416.180 |
405.608 |
|
Adenda 3 |
01/12/2016 |
586.160 |
584.244 |
|
Adenda 4 |
18/09/2017 |
272.620 |
258.989 |
|
Jestaun, Koordenasaun no Supervizaun (hotel no beach resort) |
01/11/2017 |
840.490 |
761.719 |
|
Adenda 1 |
19/07/2018 |
299.530 |
187.776 |
|
Total |
|
3.459.015 |
3.236.677 |
Entre 2015 no 2018, RAEOA selu ba Tecproeng USD 3.236.677. To'o 31 Dezembru 2018, sei falta selu fatura Dezembru USD 45.736 no retensaun USD 66.410.
Valór ne'e aas liu 545,5% husi ne'ebé prevee.
Persentajen sira ne'ebé Tribunál konsidera "absurdu"
Kámara Kontas kompara supervizaun ho valór obra ne'ebé supervizaun ne'e kobre:
- Períodu TCPA (Janeiru 2016–Maiu 2017, fulan 16).TCPA halo servisu ho valór USD 2.594.227 (média USD 162.139/fulan). Supervizaun Tecproeng iha períodu ne'e kustu USD 1.286.787 (média USD 80.424/fulan), ka 49,6% husi valór servisu sira ne'ebé TCPA realiza.
- Kontratu foun (1 Novembru 2017).Depois pose administrativa, RAEOA selebra kontratu foun ho Tecproeng. Adenda prolonga ba Dezembru 2018, ho valór totál USD 1.140.020 ba fulan 14 (USD 81.430/fulan). Tecproeng nia servisu mak supervizaun ba Ji Sheng Construction, MPD, PT Tropikal Sistem no Holiqun, ho kontratu sira (inklui adenda) ho valór USD 3.231.480. Supervizaun reprezenta 35,3%.
- Totál.Obra ne'ebé realiza no sei realiza: USD 8.704.372. Supervizaun: USD 3.459.015, ka 39,7%.
Tribunál hakerek: "Persentajen sira ne'e hatudu klaru katak valór sira ne'ebé kontrata no selu ba Tecproeng absurdu." Razaun prinsipál, tuir Tribunál, aleinde saláriu aas tebes sein justifikasaun, mak kontratu no adenda sira "nunka reflete progresu obra sira". Ekipa Tecproeng "kompostu husi membru barak liu" durante períodu naruk tebes, kompara ho natureza, komplexidade no kronograma servisu sira.
Auditoria hakerek: bainhira haree TCPA la bele kumpre prazu, kontratu Tecproeng tenke altera atu hamenus ekipa, "maibé, buat ida ne'e la halo". Mós, durante 2015 to'o 2018, la iha alterasaun ba saláriu sira ne'ebé selu ba membru ekipa Tecproeng, maske obra naruk liu tinan 4.
Tribunál rekoñese duni: Tecproeng la iha responsabilidade ba atrazu sira. Aplikasaun penalizasaun ba TCPA mós loloos. Maibé penalizasaun ne'e totál USD 328.036, ka menus husi 10% husi valór totál kontratu no adenda sira ho Tecproeng. Mensál supervizaun "aas liu duni" kompara ho natureza no montante obra.
Kompara ho Ponte Noefefan
Relatóriu 8/2022 hatama fali sita husi Relatóriu 1/2018, ne'ebé kompara supervizaun hotel ho supervizaun Ponte Noefefan, mós iha Oe-Cusse:
- Kustu médiu mensál ba supervizaun hotel: USD 107.173. Ba Ponte Noefefan: USD 51.045. Ida ne'e dobru.
- Kustu médiu mensál ba remunerasaun supervizaun hotel: USD 75.930. Ba ponte: USD 24.069. Ida ne'e aas liu dala tolu.
- Diferensa mosu liu-liu husi remunerasaun sira iha kontratu supervizaun hotel, "maibé laiha justifikasaun ba diferensa sira ne'e".
- Koordenadór (team leader) ba ekipa supervizaun rua husi Tecproeng ema hanesan, ne'ebé hala'o funsaun rua iha tempu hanesan. Maske nune'e, remunerasaun mensál team leadervaria husi másimu USD 17.550 (supervizaun hotel) to'o USD 7.500 (supervizaun ponte). Tribunál hakerek: "Laiha razaun ida atu nia saláriu sira ne'ebé previstu iha kontratu sira ne'e la hanesan."
- Valór remunerasaun ba téknikus iha ekipa supervizaun hotel, jeralmente, liu dobru husi téknikus supervizaun ponte.
- Proposta Tecproeng, ne'ebé sai baze ba kontratu, prevee "mobilizasaun" ba ekipa supervizaun tomak durante fulan lima, "la konsidera progresu fíziku obra".
RAEOA hatán: kompara la loos, kontratu Lump Sum
RAEOA hato'o resposta hirak ne'e kona-ba supervizaun:
- Kompara ho Ponte Noefefan la valida.Kontratu supervizaun ponte selebra husi Governu Sentrál (MOPTC). RAEOA la hatene negosiasaun no fatór seluk ne'ebé lori ba folin ki'ik liu. RAEOA hateten katak kompara folin entre prosesu natureza diferente "la tuir fatu", no katak ezemplu seluk bele hatudu RAEOA halo obra ho kualidade di'ak liu no folin ki'ik liu duke ne'ebé aplika iha nível nasionál.
- Kondisaun espesiál.RAEOA justifika kontratasaun fiskalizasaun hotel ho urjénsia atu la husik obra avansa sein fiskalizasaun iha fatin (on site), no tanba fiskalizasaun "simu" obra ne'ebé iha ona prosesu no ne'ebé hatene hosi hahú katak sei presiza revizaun no alterasaun ba projetu. Fiskalizasaun asume responsabilidade ba servisu sira ne'ebé halo molok nia tama, ho projetu ezekusaun ne'ebé "bele iha defisiénsia importante". RAEOA dehan ida ne'e "iha refleksu signifikativu ba aumentu folin fiskalizasaun", maske nune'e "la aas liu folin fiskalizasaun seluk".
- Kontratu tipu Lump Sum.Valór kontratadu hanesan soma globál ba prestasaun servisu. Entidade kontratada la obrigadu aprezenta komprovativu despeza, no la obrigadu komprova kumprimentu alokasaun trabalhadór. Informasaun ne'e husu de'it iha proposta. Iha faze ezekusaun, la tenke verifika alokasaun tempu experts nem husu komprovativu despeza. Nune'e pagamentu experts legítimu, la depende ba prezensa iha obra, hanesan mós pagamentu montante globál ba Team Leader, no pagamentu rendá ba instalasaun.
- USD 5.694 hetan fila.Pagamentu la-loos ho valór USD 5.694 relasiona ho local transportation iha Dezembru 2015 halo ona devolusaun (dok. n.º 31 ne'ebé RAEOA aneksa).
- Konkluzaun RAEOA:"la iha asaun ilísita ruma husi RAEOA", "la mosu prejuízu ruma ba eráriu públiku" no la bele mosu responsabilidade reintegratória no sanksionatória, "tanba termu kontratu sira kumpre ho irrepreensível". La iha motivu atu halo revizaun hamutuk ba pagamentu sira iha kontratu supervizaun hotel no ponte.
Pontu ida seluk iha resposta RAEOA mak relatóriu preliminár ne'ebé hateten katak selu 100% remunerasaun ba Team Leader bainhira nia alokadu iha tempu hanesan ba projetu seluk, no katak iha pagamentu ilegál tanba falta prezensa téknikus iha obra iha fulan balu. RAEOA nia hatán ba pontu rua ne'e mak argumentu Lump Sum iha leten.
Ema ida, saláriu rua
Iha Relatóriu 8/2022, Kámara Kontas la simu argumentu Lump Sum ba kazu team leader.
Tribunál hakerek: iha 2015, haree katak selu dala rua (100%) saláriu ba team leader Tecproeng, Fernando Rodrigues, tuir kontratu supervizaun hotel no kontratu supervizaun Ponte Noefefan. Tribunál defende katak ema ida bele koordena ekipa supervizaun barak iha tempu hanesan, "maibé nia la bele akumula saláriu". Problema mak fatura 100% nia tempu ba projetu ida, bainhira iha tempu hanesan nia supervisiona projetu seluk, ne'ebé nia fatura fali 100%.
Tribunál esplika lójika: saláriu mensál USD 17.550 refere ba funsaun tempu integrál (100%) iha hotel, no USD 7.500 ba koordenasaun supervizaun ponte. Se iha fulan ida pesoa hanesan hakat parte husi nia tempu ba projetu seluk, nia tenke hamenus fatór imputasaun. Ezemplu: se koordenadór hakat metade tempu fulan Setembru ba hotel no metade ba ponte, nia tenke fatura 50% ba kontratu ida-idak.
Dadus sira:
- Entre Fevereiru 2016 no Marsu 2017 (fulan 14), Tecproeng kontinua fatura saláriu integrál koordenadór ba hotel no ponte. Selu ba kontratu rua: USD 147.500 ba hotel no USD 75.000 ba ponte.
- Iha fulan 7 husi fulan 14, haree duplikasaun saláriu (Fevereiru to'o Maiu, Jullu no Agostu 2016, no Janeiru 2017). Se konsidera saláriu aas liu (hotel), iha USD 47.500 ne'ebé selu liu.
- Valór ne'e besik ho USD 45.000 ne'ebé RAEOA hamenus iha akordu kontas, maibé sei iha pagamentu liu USD 2.500.
- Iha Marsu 2017, haree pagamentu duplikadu ba saláriu koordenadór iha kontratu ponte. Tuir kontratu, saláriu mensál USD 7.500, maibé fulan ne'ebá fatura USD 15.000, selu iha Abril. Resultadu mak pagamentu irregulár USD 7.500, ne'ebé hamosu prejuízu finanseiru ba RAEOA no la konsidera iha akordu kona-ba kumprimentu rekomendasaun sira.
Nota ba pontu ida: dokumentu suporte ba Janeiru 2016 (ne'ebé Tecproeng fó sai no RAEOA selu) la haruka ba tribunál. Tanba ne'e Tribunál la bele foti konkluzaun kona-ba pagamentu saláriu koordenadór ba supervizaun ponte iha fulan ne'e.
Eskritóriu ne'ebé laiha
Rubrika seluk ne'ebé Tribunál konsidera ilegál mak "rendá eskritóriu".
Tuir Relatóriu 8/2022, iha tinan 2015 Tecproeng aprezenta kada fulan deklarasaun husi nia reprezentante, ne'ebé sertifika katak gasta USD 3.000 (hotel) no USD 2.500 (ponte), totál USD 5.500/fulan. Maibé empreza la aprezenta resibu despeza.
BoQ kontratu konstrusaun ponte prevee katak estaleiru obra tenke iha instalasaun no ekipamentu ba empreza responsavel ba supervizaun, inklui eskritóriu no dormitóriu, ho valór USD 563.632, ne'ebé RAEOA tenke selu iha obra laran. Tribunál konsidera valór ne'e "aas tebes", sufisiente atu akomoda eskritóriu Tecproeng nian.
Iha tinan 2016 to'o 2018, Tecproeng kontinua fatura kada fulan, iha kontratu rua, valór sira ba rendá eskritóriu, sein resibu komprovativu. Pagamentu sira ne'e totál USD 102.955: USD 68.855 ba hotel no USD 34.100 ba ponte.
Tribunál konklui:
- "La hetan evidénsia katak Tecproeng arrenda eskritóriu ruma iha Oe-Cusse entre tinan 2015 no 2018."
- "Buat hotu hatudu katak, durante períodu ne'ebá, eskritóriu Tecproeng nian funsiona iha estaleiru obra konstrusaun ponte Noefefan, ne'ebé RAEOA selu iha kontratu empreitada laran."
Pagamentu despeza ne'ebé la dokumentadu "hamosu dano ba eráriu públiku" no konstitui pagamentu ilegál no la-loos, tanba viola artigu 14.º n.º 1 LOGF.
Akordu kontas: USD 124.118 hetan fila, maibé la kompletu
Iha Relatóriu 1/2018, Tribunál rekomenda (rekomendasaun n.º 25) ba RAEOA atu revee pagamentu hotu ba Tecproeng iha 2015 to'o 2017, liuliu saláriu koordenadór no despeza reembolsável ne'ebé la dokumentadu.
Iha 13 Fevereiru 2019, RAEOA hatán katak halo akordu kontas ho Tecproeng:
|
Deskrisaun |
Valór (USD) |
|
Akordu retensaun |
12.690 |
|
Retensaun ba garantia |
66.410 |
|
Fatura Dezembru |
45.736 |
|
Subtótal (ba Tecproeng nia diretu) |
124.836 |
|
Téknikus iha Agostu |
27.468 |
|
Koordenadór Agostu |
10.050 |
|
Rendá |
15.000 |
|
Subtótal reintegrasaun CdC |
52.518 |
|
Pozisaun Fernando Tono no Hotel |
45.000 |
|
Rendá Noefefan |
26.600 |
|
Subtótal revizaun OPS |
71.600 |
|
Total revizaun sira |
124.118 |
|
Saldu obrigasaun |
718 |
Akordu ne'e permite RAEOA rekupera USD 124.118. Maibé Tribunál hateten la rekupera valór hotu ne'ebé selu la-loos:
- Akordu la hamenus valór sira ba rendá eskritóriu ne'ebé fatura hahú husi Janeiru 2016 iha kontratu supervizaun hotel.
- Tribunál la hatene oinsá RAEOA to'o ba USD 45.000, tanba la aprezenta kálkulu justifikativu.
- Kona-ba dedusaun USD 26.600 ba rendá ponte, la hatene se refere ba 2015 ka tinan sira tuirmai. Tribunál hateten posível katak refere ba rendá ne'ebé RAEOA selu durante 2016, ne'ebé totál loloos montante hanesan.
- Rendá sira ne'ebé selu iha Janeiru to'o Marsu 2017 (USD 7.500) la konsidera iha akordu.
- Rendá sira ne'ebé Tecproeng fatura iha kontratu supervizaun hotel, ne'ebé totál USD 68.855, mós la konsidera.
Tanba ne'e, Tribunál hakerek katak RAEOA simu de'it parsiál rekomendasaun n.º 25.
Rezultadu finál iha Tabela 16 husi Relatóriu 8/2022:
|
Deskrisaun pagamentu ilegál no la-loos ba Tecproeng |
Valór (USD) |
|
Duplikasaun saláriu koordenadór hotel no ponte (la konsidera iha akordu kontas) |
2.500 |
|
Duplikasaun saláriu koordenadór ponte Noefefan, Marsu 2017 |
7.500 |
|
Despeza rendá eskritóriu la dokumentadu |
102.955 |
|
Subtótal Tecproeng |
112.955 |
Se mak asina
Relatóriu 8/2022 hatudu norma ne'ebé viola no sira ne'ebé autoriza pagamentu. Norma ne'ebé viola iha kazu hotel mak artigu 14.º n.º 1 LOGF. Responsabilidade sanksionatória tuir alínea b) no d) n.º 1 artigu 50.º LOCC (multa mínimu ½ saláriu líkidu mensál, másimu ½ saláriu líkidu anuál). Responsabilidade reintegratória tuir n.º 1 no 4 artigu 44.º LOCC.
|
Pagamentu |
Valór |
Autorizadu husi |
|
Duplikasaun saláriu koordenadór (hotel no ponte) |
USD 2.500 |
Marí Bim Amude Alkatiri (Prezidente Autoridade); Leónia da Costa Monteiro (Sekretária Rejionál ba Finansas) |
|
Duplikasaun saláriu koordenadór ponte, Marsu 2017 |
USD 7.500 |
Marí Bim Amude Alkatiri; Leónia da Costa Monteiro |
|
Rendá eskritóriu la dokumentadu |
USD 102.955 |
Alkatiri (USD 84.955); Arsénio Paixão Bano, Prezidente Autoridade nu'udar substitutu (USD 18.000); Leónia da Costa Monteiro, solidariamente ba valór totál USD 102.955 |
Alfandega: direitu ne'ebé la kobra
Parte seluk iha relatóriu kona-ba direitu aduaneiru importasaun nian (seksaun 2.7.4).
Iha auditoria anterior, Kámara Kontas haree katak Interway (relasiona ho Klínika) no TCPA la selu direitu aduaneiru ne'ebé tenke selu ba importasaun komponente, material no ekipamentu ba konstrusaun Klínika no Hotel iha Oe-Cusse. Tribunál rekomenda (rekomendasaun n.º 4) atu RAEOA "halo apuramentu no kobransa ba valór direitu aduaneiru sira" ne'e.
Relatóriu 8/2022 konklui katak rekomendasaun ne'e la simu. RAEOA la kobra direitu aduaneiru, maibé "prepara pedidu ba Ministériu Finansas, atu fó izensaun selu impostu sira ne'e ba empreza rua ne'e". Tribunál hakerek katak pedidu sira ne'e "la iha baze legál no baseia ba argumentu sira ne'ebé la merese simu".
Ho valór hira?
Resposta RAEOA ba Relatóriu 1/2018 refere ba kuantia sira ne'e:
- Auditoria imputa ba RAEOA falta pagamentu direitu aduaneiru ba importasaun sasan husi TCPA ho montante, "at least", USD 246.796.
- Mobiliáriu ne'ebé TCPA fornese, ho valór kontratuál USD 376.763,82, ne'ebé Autoridade selu ona, la sai objetu desalfandegamentu nem pagamentu direitu aduaneiru korresponde. RAEOA hatete katak "la bele la nega" komentáru ekipa auditoria ne'e.
Defeza RAEOA
RAEOA hatán ho argumentu hirak ne'e:
- Tratamentu diferente ba investimentu komersiál.Prezidente Autoridade komprende katak Klínika no Hotel tenke hetan tratamentu diferente, tanba investimentu ho karakter komersiál klaru, ne'ebé relasiona ho projetu ZEESM. Ho analójia ba tratamentu ba investidór privadu, RAEOA/ZEESM la tenke todan ho aumentu valór taxa aduaneira.
- Folin la inklui impostu.Iha proposta Interway no iha kontratu, folin la inklui impostu aduaneiru. Bainhira iha kontradisaun entre Klauzula Jerál no Klauzula Espesiál, ida ikus prevalese. Se iha pagamentu taxa aduaneira, valór sempre tenke aumenta ba folin kontratadu.
- Asaun inútil.Prosedimentu ne'e sei redundante, tanba RAEOA sei indiretamente selu impostu ne'ebé simu fali hanesan reseita rasik. RAEOA invoka artigu 19 DL n.º 32/2008 (Prosedimentu Administrativu) no prínsipiu utilidade.
- La iha prejuízu ba Estadu.Izensaun sira ne'e prátika iha Governu Sentrál husi governu ikus sira, iha ámbitu investimentu Estadu.
- Importasaun halo husi Servisu Alfandegáriu Dili.Entidade ne'e maka responsavel ba likidasaun, verifikasaun pagamentu no desalfandegamentu. RAEOA la iha relasaun dependénsia ka hierarkia ruma ho Alfandega Dili, no dokumentasaun tenke husu ba servisu ne'e. Operasaun importasaun ne'ebé relatóriu preliminár refere relasiona ho 2016, la'ós 2014 ka 2015 (tinan ne'ebé auditoria nian).
- Kontratu "Interior Design".RAEOA hateten nia la iha dokumentu kona-ba prosesu importasaun sasan sira ne'e, no la bele hatene se sira desalfandega iha Oé-Cusse ka iha Dili. Tanba espasu tempu naruk, mudansa instalasaun iha servisu alfandegáriu no mudansa rekursu umanu, la posível deteta dokumentu ruma.
- TCPA la bele hatán.Tanba rezolusaun kontratu konstrusaun, RAEOA la iha relasaun ho TCPA ne'ebé permite hetan resposta husi empreza rasik.
- Kontestu Alfandega.Molok RAEOA/ZEESM, la iha estrutura Alfandega klaru no fiskalizasaun fronteira, ne'ebé permite tama sasan barak iha ekonomia paralela. Depois esforsu atu aumenta ekipa Alfandega, iha "aumentu ne'ebé nunka haree molok" iha reseita Estadu. Tanba ne'e "la parese kredível" katak sasan sira ne'e bele tama iha Oé-Cusse sein halo desalfandegamentu.
Tribunál konklui iha Relatóriu 8/2022 katak argumentu sira ne'e la merese simu.
Mobiliáriu: selu tiha USD 594.610, maibé sasan la kompletu
Iha 15 Setembru 2015, RAEOA no TCPA asina kontratu ba fornesimentu no instalasaun mobiliáriu no material hotel ho valór USD 1.486.524. Kontratu ne'e selebra liuhosi ajuste diretu. RAEOA justifika ho artigu 92 n.º 1 alínea e) RJA, atu garante material interior design ho liña hanesan no koerénsia ho material ne'ebé iha ona iha obra.

RAEOA esplika katak kuartu sira ne'ebé sosa tuir kontratu konstrusaun inklui ona mobília. Buat ne'ebé la prevee iha kontratu konstrusaun mak dekorasaun área komún hotel (resepsaun, sala hein, restaurante no zona seluk ba uza hamutuk). RAEOA hatete katak ADN no Governu Sentrál tenke kuidadu atu inklui item sira ne'e iha projetu inisiál.
Adiantamentu USD 594.609,74 mosu husi pedidu TCPA iha enkontru, tanba empreza fornesedór mobiliáriu la hakarak simu enkomenda sein parte pagamentu.
Maibé RAEOA rekoñese:
- Bainhira sasan sira to'o Oé-Cusse, "haree katak sei falta parte signifikativu husi sasan sira ne'ebé enkomenda".
- Sasan ne'ebé to'o la korresponde ho valór ne'ebé selu ona.
- Empreza hatete katak sasan móvel seluk iha prosesu fabrikasaun no sei fornese depois.
- Tanba TCPA la iha kapasidade finanseira atu hadook limitasaun likuidez, la halo tan entrega, nem pagamentu seluk. La iha oportunidade atu halo akordu kontas.
- Kontratu rezolve tiha ona tanba la kumpre.
RAEOA hakerek: "RAEOA daudaun iha prosesu verifikasaun foun ba material hotu ne'ebé fornese no iha ponderasaun kona-ba pertinénsia no utilidade atu hatama prosesu judisiál ba efetivasaun responsabilidade kontratuál empreza nian, hodi defende interese públiku."
Hotel Lifau: plano B ba selebrasaun tinan 500
Resposta RAEOA konta tan istória ida: hotel ne'ebé la remata.
RAEOA hateten katak, maske esforsu sira atu garante Hotel Ambeno remata iha tempu selebrasaun tinan 500 Mai-Hosi Portugés sira ba Timor-Leste no tinan 40 Proklamasaun Independénsia, bainhira besik data eventu, haree katak konkluzaun iha tempu "sei absolutamente impossível". RAEOA hetan an iha "kontinjénsia absolutu" atu hetan solusaun alternativa.
Depois konsulta ho Primeiru-Ministru, ne'ebé konkorda ho solusaun no fó sinál atu avansa, RAEOA deside sosa mobiliáriu atu fornese no adapta ho dignu unidade alojamentu seluk, Hotel Lifau. Kontratu "Supply housing equipment" ho valór USD 48.125 halo ho empreza lokál liuhosi prosedimentu kontratasaun urjente, iha 15 Novembru 2015. RAEOA invoka artigu 94 n.º 1 alínea a) RJA. RAEOA hakerek katak to'o kuaze momentu ikus, nia halo buat hotu no hato'o presaun maximu ba empreiteiru atu iha, at least, kuartu sira prontu atu hela, "maibé la hetan susesu".
Hotel ne'ebé selu ona: tabela finál
|
Empreza |
Objetu |
Valór kontratu (USD) |
Selu to'o 2018 (USD) |
|
TCPA |
Konstrusaun hotel (05/03/2015) |
10.008.593 |
5.472.892 |
|
TCPA |
Mobiliáriu no material hotel (15/09/2015) |
1.486.524 |
594.610 |
|
Subtótal TCPA |
|
11.495.118 |
6.067.502 |
|
Subtótal Tecproeng |
Supervizaun |
3.459.015 |
3.236.677 |
|
Subtótal Ji Sheng Construction |
Obra sivíl (01/12/2017, ho adenda 4 no 5) |
2.030.346 |
1.623.117 |
|
Subtótal MPD |
Eletrisidade, ahi no gás, CCTV, son (13/12/2017) |
976.538 |
550.811 |
|
Subtótal PT. Tropikal Sistem |
Pisina (11/01/2018) |
59.596 |
20.000 |
|
Subtótal Holiqun |
Ar kondisionadu no ventilasaun (10/01/2018) |
165.000 |
139.299 |
|
Despeza seluk |
Pagamentu ba funsionáriu TCPA |
— |
10.244 |
|
TOTAL |
|
18.185.613 |
11.647.650 |
Pagamentu tuir tinan: 2015: USD 1.864.041; 2016: USD 5.440.294; 2017: USD 1.269.313; 2018: USD 3.074.002.
Kustu inisiál hotel ne'e USD 10.544.458 (kontratu TCPA USD 10.008.593 + supervizaun USD 535.865). To'o fim 2018, RAEOA selu USD 11.647.650, no sei falta USD 963.426 ba garantia ezekusaun/kualidade. Kámara Kontas estima kustu totál ba konstrusaun USD 12.173.631, ne'ebé inklui kustu obra no fornesimentu ekipamentu USD 8.704.372, valór ne'ebé ki'ik liu kontratu inisiál ho TCPA.
Tribunál rekoñese ida ne'e: "maske iha dificuldade no atrazu barak, kustu obra sira sei hela iha okos husi ne'ebé prevee uluk." Maibé iha supervizaun, situasaun kontráriu.
Detallu kona-ba empreza sira iha faze rekuperasaun:
- Ji Sheng Construction:adenda 1 (2 Fevereiru 2018) muda garantia ezekusaun husi garantia bankária ba retensaun 10% iha pagamentu; adenda 2 no 3 (19 Jullu no 13 Novembru 2018) prolonga prazu to'o 31 Outubru no 31 Dezembru; adenda 4 (25 Marsu 2019) prolonga to'o 30 Juñu 2019 ho obra adisionál USD 28.980; adenda 5 (21 Juñu 2019) ho obra adisionál USD 2.510. Pagamentu to'o fim 2018 liquidu husi retensaun USD 180.346.
- MPD:prazu inisiál 13 Setembru 2018; adenda 5 Jullu 2018 prolonga to'o 14 Dezembru 2018. Retensaun USD 56.645.
- Tropikal Sistem (USD 59.595,68):prazu fulan ida; prolonga to'o 30 Juñu 2019 ho adenda iha 29 Marsu 2019.
- Holiqun (USD 165.000):retensaun USD 15.478.
Kazu seluk iha tabela hanesan
Iha pájina 197–198 husi Relatóriu 8/2022, tabela situasaun, norma viola no responsavel mós lista kazu seluk ne'ebé la'ós parte hotel. Atu fó kontestu:
- Interway (Klínika Especial Polivalente):pagamentu adiantamentu USD 133.875 sein garantia bankária korrespondente (n.º 1 no 3 artigu 9.º Dekretu Governu n.º 1/2016). Autorizasaun husi Alkatiri no Leónia da Costa Monteiro.
- Interway:pagamentu ilegál no la-loos USD 7.800 relasiona ho kustu han ba téknikus internasionál sira ne'ebé la iha funsaun, Maiu to'o Dezembru 2016.
- Profico (edifísiu administrativu foun):USD 17.321 (remunerasaun no ajuda kustu ba loron sira la iha servisu efetivu), autorizadu husi Alkatiri (USD 13.582) no Arsénio Paixão Bano (USD 3.740), ho Leónia da Costa Monteiro solidariamente ba valór totál.
- Profico:USD 6.756 ba pasajen aviaun la justifikadu.
Hotel ohin loron
The Oekusi Post (TOP) iha loron Segunda, 16 Novembru 2026, hakat ba hotel ne'e no detekta katak sidadaun estranjeiru kuaze nain tolu husi Repúblika Populár Xina mak to'o oras ne'e sei okupa nafatin hotel ne'e.
Antes ne’e iha loron Kinta 7 Novembru 2024, Supremu Tribunál Justisa (STJ), hala’o prosesu julgamentu ba demandadu nain-12 ba kazu projetu sira iha Zona Ekonómia Espesiál Sosiál Merkadu (ZEESM) iha Rejiaun Administrativu Espesial Oe-Cusse Ambeno (RAEOA).
Demandadu na’in 12 mak hanesan Mari Bim Amude Alkatiri nudar Eis Prezidente Rejiaun Administrativu Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) inklu demandadu na’in 11 ne’ebé mak uluk sai hanesan jestór iha ZEESM.
Iha sala julgamentu, Ministériu Públiku ne’ebé reprezenta husi Adjuntu Prokuradór Jerál Pascasio da Roza Alves, fó nia observasaun katak fundamentu faktu sira liga ho auditoria husi kámara kontas ba projetu sira iha ZEESM balun pagamentu ilegál.
“Hanesan Prokuradór haree katak iha pagamentu balun ba projetu sira iha ZEESM ilegál, tanba ne’e husu Tribunál atu tetu, fakus hotu, molok foti desizaun”, Pascacio hateten iha sala julgamentu Supremu Tribunál Justisa.
Nia fundamenta katak Ministériu Públiku mós konsidera katak faktu ne’ebé mak konsta iha akuzasaun Ministériu Públiku nia provadu katak projetu otel fitun lima iha RAEOA, autoridade RAEOA fó kontratu ba ema maibé la tuir baze legál. Ho nune’e Ministériu Públiku konsidera hahalok ne’ebé demandadu sira halo ne’e fó prejuizu ba Estadu Timor-Leste.
Tanba ne’e Ministériu Públiku liuhusi Adjuntu Prokuradór Jerál Pascasio da Roza Alves, husu ba Supremu Tribunál Justisa hodi fó medida sansionatória ba demandadu sira hodi devolve fila fali osan.
Defeza husi Demandadu MA nian, Advogada Privada Soraya Marques, deklara ba Supremu Tribunál Justisa katak la iha prova sufisiente, laiha prejuizu ba Estadu, laiha ilísitu finanseiru.
“Ministériu Públiku sira la konsege prova no la iha faktu ida sira konsidera provas”, nia afirma.
Nune’e mós, Defeza husi Demandadu FSM nian, Defensór Públiku, Fernando de Carvalho katak kestaun ne’ebe Ministériu Públiku hato’o iha nia alegasaun hasoru nia kliente FSM laiha baze fundamentu.
“Faktus ne’ebe imputa ba ha’u-nia kliente, nia iha ADN servisu tékniku hodi ba rekolla dokumentu sira hanesan, sertidaun dívidas, ho garantia bankaria, nia servisu relasaun ho de’it buat sira ne’e, laiha responsabilidade ida kabe ho akuzasaun ne’ebé Ministériu Públiku hato’o ona”, nia dehan.
Nia hatutan, kliente servisu haree de’it ba dokumentu sira, la envolve aan iha terenu hodi halo fiskalizasaun, la envolve aan iha kontratu.
Hafoin Supremu Tribunál Justisa liuhusi Juiza Maria Natercia Gusmao Pereira rona tiha parte hotu deside marka fila fali loron 6 fulan-Dezembru 2024, tuku 9:00 dader hodi foti desizaun ba prosesu ne’e.
Julgamentu ne’e, prezide husi Juiza Singulár, Juiza Maria Natercia Gusmao Pereira, parte Estadu nian reprezenta husi Prokurador nain rua, Alfeu Moreirra no Pascasio da Roza Alves no Demandadu 12 reprezenta husi Defensór Públiku no Advogadu Privadu balun.
Enkuantu iha biban ne’e, Prezidente Tribunál Rekursu, Deolindo dos Santos, iha tempu ne’eba lakohi fó komentáriu kona-ba kestaun ne’e.
“Ha’u labele kona-ba auditoria ne’e rasik tanba, kuandu julgamentu ne’ebé lao hela mak iha rekursu, hanesan Prezidente Tribunál Rekursu nia sei hola parte atu foti desizaun kona-ba rekursu ne’e.”
Deolindo espika, relatóriu auditoria ba ZEESM ne’e dala rua aprova hotu ona, balun kumpre konvensaun sira ne’e, iha balun la halo no iha buat ida mak presiza haree, labele haree de’it ba auditoria, maibé presiza buka tuir hanusa mak parese kontensiozu Estadu, ita presiza buka tuir atu hatene.
Nia dehan, parese ba kontensiozu estadu 2023 ne’e, aprova tiha ona no haruka ona ba Parlamentu Nasional.
“Parlamentu halo ona apresiasaun, ne’e la’os buat ida rua de’it, maibé buat barak inklui mós ZEEMS, halo apresiasaun ba ezekusaun orsamentu durante ezersísiu ba 2023 nian”, nia konklui.
Alkatiri no Bano sai arguidu ba projetu bee-moos Upmetan
Ministériu Públiku mós rezista ona Mari Bin Amude Alkatiri nu'udar arguidu (suspeitu formal) iha kazu ne'ebé relasiona ho projetu bee-moos (produsaun no engarrafamentu bee potável) iha Oé-Cusse no Ataúro ho NUC 0036/25.
Arguidu ba akuzasaun kriminal ne’e iha ema nain-3 mak hanesan, Mari Bin Amude Alkatiri (eis Primeiru-Ministru no eis Prezidente Autoridade RAEOA), Arsenio Paixão Bano (eis Prezidente Autoridade RAEOA husi tinan 2018–2023), no arguida Dhalia Guterres Bernardo (Ex-funcionária Scope Asia Timor, Lda).
Prosesu ne'e foka ba autorizasaun de 22 Abríl 2016, ne'ebé Mari Alkatiri (nu'udar Prezidente Autoridade RAEOA-ZEESM horik iha tempu ne'ebá) autoriza debitasaun US$13,513.00 husi konta bankária RAEOA-ZEESM TL iha BNU Timor hodi selu ba Scope Asia AG kona-ba apólice de seguros (seguru) ba projetu produsaun no engarrafamentu bee potável. Pagamento 100%, maibé projetu ne’e abandonado desde 2016 to’o ohin loron ne’ebé lokaliza iha área Upmetan, Suku Kutete, Pantai Macassar, Oe-Cusse Ambeno.

Tuir informasaun ne’ebé The Oekusi Post (TOP) asesu katak, eis-Prezidente Autoridade RAEOA/ZEESM-TL, Mari Bim Amude Alkatiri hetan estatutu hanesan suspeitu/arguidu iha Ministériu Públiku relasiona ho jestaun ba povo nia osan durante nia mandatu iha RAEOA-ZEESM TL.
Kazu sira ne’e inklui:
- Krime Administrasaun Danoza.
Investigasaun kona-ba jestaun finanseira no administrasaun durante nia lidera RAEOA
- Kazu Akizisaun Ró Haksolok.
Prosesu sosa no konstrusaun ró Haksolok ho valor ne'ebé boot (besik millaun $30) ne'ebé sai polémika no atraza kleur.
- Akizisaun Aviaun Twin Otter.
Kestiona husi Kámara Kontas kona-ba sosa aviaun ho folin besik millaun $7,2 liuhusi ajustu diretu.
- Projetu Água Potável no Konsultadoria. Kazu sira seluk ne'ebé mensiona iha prosesu investigasaun inklui projetu bee-moos (água potável) no kontratu ho kompañia konsultadoria sira.
Abuzu Podér no Fraude Fiskál. Akuzasaun sira seluk ne'ebé relasiona ho uzu podér no jestaun rekursu estadu nian durante períodu ne’e.

