Ramos-Horta akuza Canberra ho “hipokrizia” kona-ba laiha fiar ba Xina bainhira Woodside sai husi Greater Sunrise

Prezidente Timor-Leste dehan Austrália la iha lejitimidade atu hataudak (preokupa) kona-ba osan Xina nian depois nia kompañia enerjia boot rasik mak sai husi projetu ne’e. Analista sira avisa katak Timor-Leste dezenvolve mesak projetu ne’e sei hasoru riksu boot tebes.

AMBENO (TOP) – Prezidente Repúblika José Ramos-Horta akuza Austrália hahalok hipokrizia kona-ba investimentu Xina nian iha Timor-Leste. Prezidente Ramos-Horta hasai deklarasaun ne’e hafoin kompañia Woodside Energy konkorda atu faan nia asaun iha projetu gás Greater Sunrise ba kompañia estatál TIMOR GAP. Negósiu ida ne’e bele fó ba Dili kontrolu totál ba dezenvolvimentu ida ne’e ne’ebé tinan barak ona la ba oin.

Prezidente Ramos-Horta rejeita argumentu katak finansiamentu husi Xina bele sai ameasa ba seguransa. Nia hatudu eskala investimentu Xina nian iha Austrália rasik, inklui aluga tempu naruk ba Portu Darwin no investimentu sira iha Queensland. Tuir nia haree, Canberra hakbiit alarme ba interese Xina nian ne’ebé ki’ik liu iha Timor-Leste, maibé tolera interese ne’ebé boot liu iha nia rain rasik.

Argumentu ne’e la foun. Iha tinan 2019, Prezidente Ramos-Horta rejeita preokupasaun Austrália nian kona-ba influénsia Pekin nian ho pergunta: “Oinsá kona-ba influénsia Xina iha Austrália tomak?”

Negósiu nia detallu

Iha loron Tersa, 27 Outubru 2026, Woodside anunsia katak nia konkorda atu faan nia interese tomak 33,44% iha joint venture Sunrise ba TIMOR GAP ho folin to’o millaun US$200 (hamutuk millaun AU$284). Média Austrália nian relata folin ne’e to’o millaun AU$285, ne’ebé hanesan ekivalente dolar Austrália nian ba folin millaun US$200.

Asina akordu entre Woodside no TIMOR GAP. Credit Media TIMOR GAP.

Osan barak depende ba projetu ne’e atu harii. TIMOR GAP sei selu millaun US$13,71 bainhira transasaun remata, tan millaun US$11,29 depois desizaun final investimentu nian, no millaun US$175 iha loron 365 nia laran depois kargamentu LNG komersiál dahuluk. Woodside espera tranzasaun ne’e remata iha semestre dahuluk 2027, depende ba aprovasaun husi governu, autoridade regulatóriu no joint venture.

TIMOR GAP iha ona pursentu 56,56 iha empreza konjunta ne’e. Iha Setembru, nia asina ona akordu atu sosa pursentu 10 ne’ebé sei sai husi Osaka Gas. Karik tranzasaun rua ne’e remata, Timor-Leste sei sai na’in totál ba Greater Sunrise. TIMOR GAP planeia konseitu dezenvolvimentu ida ne’ebé bazeia ba tubu-gás ida ba Natarbora iha Costa Súl.

Tempu ne’ebé la di’ak

Anúnsiu ne’e mai loron sanulu depois Prezidente Ramos-Horta fó entrevista ba ABC Australia katak Timor-Leste besik ona atu asina akordu legál no administrativu dahuluk ho Woodside no Governu Austrália. Akordu sira ne’e sei permite gás ne’e hatama ba Timor-Leste liuhosi tubu (pipe).

Durante tinan rua nulu resin, projetu ne’e hapara iha pergunta ida deit: gás ne’e tenke prosesa iha ne’ebé. Timor-Leste insiste atu iha planta LNG iha nia Costa Súl rasik. Woodside no nia sosiu antigu sira prefere LNG flutuante ka tubu ba Darwin, ho argumentu katak prosesamentu iha rai-laran Timor-Leste la viável komersiálmente. Disputa fronteira marítima ho Austrália, ne’ebé inklui eskándalu espionajen Austrália nian, rezolve ona iha tinan 2018. Maibé impase dezenvolvimentu nian kontinua.

Dili hatudu tiha ona tinan barak katak bele buka parseiru Xina nian hodi presiona Canberra. Ramos-Horta hateten dala barak ona katak Timor-Leste sei buka investidór Xina ka seluk se nia parseiru Austrália sira la apoia planu Costa Súl. Maibé iha Fevereiru 2025, nia dehan ba Ajensia Notisioza REUTERS katak Timor-Leste prefere serbisu ho Austrália, Woodside no Osaka Gas duke kompañia Xina, no katak nia hamenus tiha ona konvite husi SINOPEC no kompañia Kuwait nian.

Woodside no Canberra responde

Woodside aprezenta fa’an ida ne’e hanesan ajustamentu portfóliu de’it. Kompañia ne’e mós hakat ona hodi fa’an ninia ativu seluk ne’ebé la sai prioridade, inklui nia pozisaun iha projetu Calypso iha Trinidad no Tobago, no orienta ba Estadu Unidu Amerika. Diretór ezekutivu Liz Westcott katak Greater Sunrise sai parte importante iha portfóliu Woodside nian durante tinan barak.

Nia aumenta katak projetu ne’e iha potensiál atu fó benefísiu ekonómiku no seguransa enerjétika naruk ba Timor-Leste no rejiaun. Nia mós hatudu katak kompañia ne’e foka liu ba dezenvolvimentu gás ne’ebé la kompleksu no la inserteza.

Departamentu Negósiu Estranjeiru no Komérsiu Austrália nian (DFAT) konsidera fa’an ne’e “desizaun komersiál” husi Woodside. Porta-voz ida hateten Canberra “kontinua kompromete atu serbisu ho Timor-Leste no parseiru komersiál sira atu dezenvolve Greater Sunrise tuir Tratadu Fronteira Marítima.”

Diretór ezekutivu TIMOR GAP, Rui Soares, hatudu konfiansa. Nia dehan kompañia ne’e agora “iha pozisaun ne’ebé forte liu duke antes” atu lalais dezenvolvimentu. Nia dehan projetu ne’e bele hakiak Costa Súl sai sentru industriál no enerjia, harii abilidade, kria serbisu ba sidadaun Timor oan sira no apoia negósiu lokál sira. Nia mós rekonhese katak sai na’in totál involve “responsabilidade boot.”

Analista sira fahe opiniaun kona-ba Xina

Fa’an ne’e loke fali debate iha Austrália kona-ba se mak bele tama. Rick Wilkinson, Xefe Konsultór EnergyQuest no eis Prezidente Santos, dehan katak lisitante Xina nian agora iha posibilidade boot liu. Nia dehan kompañia Xina bele iha interese tanba gás no mós tanba influénsia jeopolítika.

Nia hatudu katak kompañia estatál Sinopec no CNOOC iha ona parte boot iha projetu LNG rua husi tolu iha Queensland. “Sei difísil, maibé ne’e oportunidade ba Xina atu mai oin,” nia argumenta. Nia aumenta katak PETRONAS husi Malázia ka Indonézia, ne’ebé hahú falta nia gás rasik, mós bele sai opsaun.

Saul Kavonic husi MST Financial hatudu pozisaun ne’ebé duru liu. Sunrise ne’ebé Xina harii sei sai “dezastre,” nia dehan, “ba Austrália no Japaun iha aspetu jeopolítiku, maibé liu-liu ba Timor.” Nia argumenta katak Timor-Leste bele falidu laiha projetu ne’ebé funsiona.

Kavonic dehan planu tubu ba rai laran ne’e dirije husi “nasionalizmu rekursu” no “polítika no personalidade husi ema influente sira iha Timor.” Nia dehan laiha kompañia petróleu no gás iha mundu ne’ebé haree ne’e hanesan projetu prioritáriu no katak sei “tebes risku boot” ba nasaun ne’e atu hatama “ekonomia nasionál tomak” ba projetu LNG ida de’it ne’ebé laiha operadór ho esperiénsia.

TIMOR GAP, kompañia estatál ida, laiha esperiénsia boot iha operasaun projetu gás. Woodside tuir planu sei sai operadór Greater Sunrise, no TIMOR GAP fó apoiu finanseiru.

Wilkinson dehan Woodside nia sai ne’e la surpreza. Kampu gás Sunrise hamutuk iha maizumenus triliaun lima pé kúbiku gás, nia dehan, ne’ebé la boot tebes tuir padraun mundiál. “Timor-Leste tenke iha planu rezerva,” nia dehan. “Ita hein hodi haree se sira sei anunsia buat ruma iha fulan neen mai.”

Saida mak ida ne’e signifika ba Oe-Cusse Ambeno

Fa’an ne’e mós hatoo pergunta ida ne’ebé Oe-Cusse Ambeno komprende di’ak: saida mak akontese bainhira nasaun ki’ik ida hatama nia dezenvolvimentu ba aposta infraestrutura boot ida de’it ne’ebé estadu mak lidera?

Governu gasta tiha ona US$670 milaun ba estrada boot no aeroportu internasionál iha Costa Súl hodi antesipa gás husi Greater Sunrise. Estrada ne’e, ne’ebé loke iha tinan 2017, agora tuur ho kuak barak, no aeroportu ne’e uza uitoan de’it, tuir reportazen ABC Australia. Sai na’in totál signifika estadu agora lori risku komersiál no tékniku rasik.

Paralelu ho enklave ne’e klaru. Projetu ZEESM mós harii ho promesa katak investimentu públiku boot ne’ebé halo uluk sei atrai kapitál privadu no serbisu lokál. Projetu piloto ne’e lidera husi lider opozisaun FRETILIN Mari Bim Amude Alkatiri ho orsamentu kada tinan boot tebes, maibé ikus mai retorno zero total to’o ohin loron.

Finansa lorloron enklave nian hatudu saida mak iha risku. Tuir Portál Transparénsia, ezekusaun orsamentu RAEOA nian ba 2026 to’o pursentu 51,0 iha 2 Outubru, no Fundu Dezenvolvimentu Espesiál (FED) iha pursentu 51,6. Funsionáriu kontratadu no kazuál liu 1.000 iha Rejiaun ne’e dehan la simu saláriu hahú husi Setembru.

Prezidente Autoridade RAEOA, Régio Servantes Romeia da Cruz Salu. Credit: Media RAEOA.

Ida ne’e mak realidade iha rai ne’ebé lakon bainhira konversa nasionál muda ba projetu gás bilaun ba bilaun. Povu Oe-Cusse Ambeno iha pergunta rasik ba sira nia governu: orsamentu estadu no kapasidade atu simu risku hira mak ba projetu bandeira sira, no hira mak atu asegura katak saláriu públiku no serbisu públiku selu iha tempu loloos?

Kritika Prezidente Ramos-Horta nian kona-ba hipokrizia Austrália nian mós besik liu ba uma rasik. Se poténsia externa sira labele julga Timor-Leste nia hili parseiru, sidadaun Timor oan sira iha direitu atu husu pergunta transparénsia hanesan kona-ba hili sira ne’e: se mak finansia projetu, ho kondisaun saida, no se mak hetan benefísiu.

Saida mak sei mosu tuir mai

Parte rua la hatete ona se mak sei sai operadór projetu ka finansia tubu no planta LNG. Lowy Institute hatoo ona pergunta aberta kona-ba Austrália sei kontinua serbisu ho Timor-Leste atu halo projetu ne’e viável ka la’e, no oinsá nia sei responde se Dili buka parseiru seluk. Greater Sunrise estimadu iha triliaun 5,1 pé kúbiku gás no barril millaun 226 kondensadu.

Raimundos Oki
Author: Raimundos OkiWebsite: https://www.oekusipost.comEmail: Este endereço de email está sendo protegido de spambots. Você precisa do JavaScript ativado para vê-lo.
Xefe Redasaun & Editor

Online Counter