NOVA IORKE (TOP) - Prezidente Repúblika Populár Xina, Xi Jinping husu ona ba Prezidente Estadus Unidus Amerika (EUA), Donald Trump atu nonok no taka ibun kona-ba independensia Taiwan hodi sai nu’udar nasaun ida independente no soberanu iha mundu.
- Artigu ne'e argumenta katak silénsiu kona-ba Taiwan mak notísia loloos husi enkontru Xi Jinping ho Donald Trump iha Washington semana kotuk. Xi husu Trump atu kontra independénsia Taiwan no trata asuntu ne'e ho "prudente", tuir media estatál xinés. Maibé White House la fó sai sumáriu rasik kona-ba Taiwan, la konfirma, la rekoñese.
- Asuntu sira seluk hanesan trégua komersiál (estende to'o 10 Janeiru), IA, fentanil, no rare earths hetan lian maka'as, tanba ko'alia maka'as serve interese governu rua. Taiwan la funsiona hanesan ne'e, tanba buat ida ne'ebé dehan publikamente bele lee hanesan konsesaun ka provokasaun. Nune'e parte rua ne'e prefere husik ambiguidade.
- Autór kontrasta ho Timor-Leste mak Prezidente Ramos-Horta hateten klaru katak Taiwan parte husi Xina, no deklarasaun konjunta Dili-Pekin apoia reunifikasaun nasionál. Estadu ki'ik ne'ebé buka investimentu no apoiu diplomátiku la iha luxu atu hela iha ambiguidade, sira tenke hatete ho klaru nia pozisaun.
Notisia relevante: Xi Jinping aviza ba Trump 'labele tama iha ami nia uma kotuk'
Sorumutu entre lider nain rua ne’e iha Washington iha semana kotuk iha ambiente ida hakmatek tebes. Aviaun Bombardeiru B-2 Estadus Unidus nian semo iha Casa Branca nia leten iha kedas momente lider nain rua ne’e hasoru malu. Pesoál militár atus resin hamriik iha formasaun ba serimónia ida ne'ebé harii ba televizaun. To'o kalan, sala nakonu ho naran sira ne'ebé mak lian maka'as liu iha teknolojia Amerikanu hanesan Elon Musk, Cook, Bezos, Altman, Huang hotu-hotu tuur ba jantar estadu nian ne'ebé mak hala'o iha Xi Jinping nia onra, nia vizita dahuluk ba kapitál EUA nian iha dékada ida nia laran. Trump rasik ba ona aeroportu hodi kumprimenta nia, jestu ida ne'ebé mak prezidente sira ladún preokupa ona. Maske nune'e, buat importante liu ne'ebé akontese durante Xi nia loron tolu iha Washington bele sai hanesan buat ne'ebé ema ida la hatete buat ida.
Iha fatin ruma iha oras tolu nia laran husi konversasaun sira iha White House, Xi levanta Taiwan. Media estatál xinés la hein kleur atu fó sai ba mundu kona-ba ida ne'e, Xinhua fó sai katak Xi husu ba Trump atu kontra independénsia Taiwan nian no atu trata kestaun ne'e ho "prudente", linguajen ne'ebé mak Pekin uza iha tinan barak nia laran hodi fó sinál iha ne'ebé mak nia liña mean sira tuur. Ne'e hanesan liña ne'ebé Xi hato'o ona ba Prezidente Amerikanu sira antes, iha meza sira seluk, iha sala sira seluk.
White House la fó sai sumáriu rasik kona-ba saida mak hatete loloos kona-ba Taiwan. La'ós refutasaun ida, la'ós konfirmasaun ida, la'ós mós rekoñesimentu vagu ida katak asuntu ne'e mosu.
Iha vizita ida ne'ebé jere tuir palku to'o iha ponta dalan, silénsiu ne'e destaka tanba buat hotu-hotu konta ho kuidadu. Bainhira governu ida ne'ebé baibain hakarak atu fó sai nia vitória sira iha palku mundiál sai nonook kona-ba asuntu espesífiku ida, nonook ne'e rasik sai istória.
Valór atu tuur ho saida mak silénsiu ne'e signifika loloos. Ida ne'e bele signifika katak, Trump dudu maka'as tebes katak Washington lakohi Xina nia enkuadramentu atu la hetan resposta, maibé lakohi mós atu aumenta iha públiku. Ida ne'e bele signifika katak, Trump fó trankuilidade barak liu ba Xi duké nia administrasaun rasik konfortavel atu admite. Ida ne'e katak Taiwan mak parte ida husi konversa naruk ida ne'ebé parte rua konkorda, ho tásitu, atu labele retiga iha públiku. Leitura sira ne'e ida mak plausivél, no laiha ida mak trankuilidade.
Trégua komersiál ne'e aumenta tan fulan rua, to'o loron 10 Janeiru, ne'ebé marka husi Sekretáriu Tezouru Scott Bessent hodi tun iha momentu ne'ebé Xi nia aviaun tun hetan anúnsiu formál. Konversa kona-ba Intelijensia Aartifisial hetan lian, Xi hateten ba Trump katak nasaun rua ne'e "hetan lukru husi kooperasaun no sei lakon iha kompetisaun." Mezmu promesa fentanil nian fó sai. Buat hotu iha skript, porta-vós, liña ida ne'ebé prontu atu sita. Taiwan la halo.
Ne'e la'ós surpreza ida, bainhira konsidera saida mak parte ida-idak hetan husi parte sira vizita nian ne'ebé mak lian maka'as. Estensaun trégua nian sosa espasu ba governu rua atu dada iis antes prazu ida ne'ebé mak todan liu iha fulan-Novembru, bainhira suspensaun atuál tarifa nian hotu, no ida seluk iha Janeiru 2027, bainhira regra foun sira aprovizionamentu defeza nian hosi EUA sei bandu materiál rai raru sira ne'ebé mai husi Xina husi kadeia fornesimentu militár Amerikanu nian tomak.
Rare earths fó ba Xi alavanka ne'ebé nia bele kaer ho nonook iha relatóriu rezerva sujere katak Pekin oferese ona atu estende trégua partikulár ne'e to'o 2029, oferta ida ne'ebé paradu tanba deskonfiansa mútua duké sai real. Kooperasaun IA nian la kusta buat ida atu promete no la kompromete ema ida ba buat espesífiku ruma. Buat sira ne'e hotu seguru atu ko'alia ho lian maka'as, tanba ko'alia ho lian maka'as serve governu rua nia interese.
Taiwan la funsiona hanesan ne'e. Laiha versaun ida husi deklarasaun Taiwan nian ne'ebé mak gava governu rua ne'e dala ida de'it. Buat hotu ne'ebé mak Washington hatete iha risku atu lee hanesan konsesaun ba Pekin ka provokasaun ba ida ne'e, buat hotu ne'ebé mak Pekin hatete publikamente ezije resposta ida ne'ebé nia bele la hetan. Entaun parte rua ne'e halo saida mak governu sira halo beibeik ho asuntu ne'ebé sira ladún bele halo sala. Sira husik ida ne'e akontese iha odamatan taka nia kotuk no husik de'it parte ida atu deskreve ida ne'e hafoin, hatene katak parte seluk sei la hadi'a rejistu.
Postura ne'e la hatete buat ida no husik ambiguidade absorve risku la disponivel ba ema hotu iha istória ida-ne'e. Estadu ki'ik sira ne'ebé husu atu foti pozisaun ida kona-ba Taiwan ladún hetan atensaun hanesan Washington foin lalais halo iha semana kotuk.
Prezidente José Ramos-Horta fó sai ho klaru pozisaun husi Estadu Timor-Leste rasik, hodi hatete ba media TIME iha entrevista ida iha inísiu tinan ne'e katak, "Taiwan halo parte iha Xina hanesan Hawai halo parte iha Estadus Unidus". Ne'e komparasaun ida ne'ebé nia oferese deliberadamente, la'ós slip ida, no ida ne'e tau Dili nia pozisaun ne'ebé deklara dook husi Washington nia silénsiu ne'ebé estuda ona hanesan governu nia pozisaun bele hetan.
Deklarasaun konjunta sira ikus liu husi Timor-Leste ho Pekin la'o dook liután, hodi promete Díli nia "adezaun firme no inequívoku" ba prinsípiu Xina ida de'it no apoiu ba "esforsu tomak husi Governu Xinés hodi realiza reunifikasaun nasional" linguajen ne'ebé la husik fatin ba tipu ambiguidade ne'ebé Washington indulge iha semana ne'e.
Kontraste ne'e instrutivu. Superpoténsia ida bele husik pergunta sensivel ida la hetan resposta no fiar katak mundu sei gasta loron barak hodi halo espekulasaun kona-ba saida maka ida-ne'e bele signifika. Estadu ki'ik ida ne'ebé buka investimentu no apoiu diplomátiku Pekin nian normalmente labele, nia prezidente tenke hatete ho klaru, iha rejistu, nia nasaun hamriik iha liña ne'ebé nia sorin.
Prezidente Ramos-Horta nia komentáriu sira kona-ba Taiwan lee menus hanesan retisénsia no liu hanesan líder ida ne'ebé deside, ho nakloke, atu hasai dúvida ruma kona-ba iha ne'ebé Dili tuur instintu kontráriu husi ida ne'ebé foin governa Washington nia relatu rasik kona-ba nia konversa sira ho Xi.
Ida-ne'e husik observadór sira husi li'ur atu halo serbisu ne'ebé governu rua iha Washington sei la halo. Auzénsia husi leitura Amerikanu ida sai, rasik, prova evidénsia nian katak laiha buat ida kona-ba Taiwan ne'ebé mak rezolve duni, no katak Washington prefere silénsiu ida ne'ebé la konfortavel duké dezentendimentu públiku ida ho bainaka ida ne'ebé nia foin pasa loron ida tomak hodi namora iha públiku.
Iha tempu ne'ebé Xi tuur hodi hemu xá iha White House iha nia dadeer ikus nia feen, Peng Liyuan, iha nia sorin, Melania Trump iha meza nia sorin, vizita ne'ebé besik ona atu remata parte susar husi viajen ne'e liu tiha ona, subar iha fatin ruma iha oras tolu nia laran husi konversa sira ne'ebé ema ida iha kuartu nia li'ur la rona. Xi sai hodi ko'alia kona-ba enkontru rua tuir mai ne'ebé iha ona kalendáriu, iha Shenzhen no Miami, no hatete katak nia sei simu Trump fila-fali ba Xina.
Maibé jantar estadu nian, flyover bomber nian, xá no buat sira ne'ebé furak, ida-ne'e la'ós notísia. Notísia sira mak buat ne'ebé la hetan ko'alia ho lian maka'as, husi governu ne'ebé baibain ko'alia buat hotu ho lian maka'as. Iha fatin ruma entre liman-fuan sira, Taiwan mosu, no Washington deside katak resposta ne'ebé seguru liu mak laiha resposta. Ne'e la'ós diplomasia atu rezolve disputa ida. Ne’e mak governu rua ne’ebé konkorda, sein nunka diskute, atu husik silénsiu mak ko’alia enkuantu estadu ki’ik ida hanesan Timor-Leste, ho ninia Prezidente, hateten loloos ona Dili nia pozisaun.

