SEOUL/AMBENO (TOP) - Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten katak joven Timor-oan liu 7.000 benefisia ona husi programa traballu ne’ebé nia mak defende uluk, no husu atu programa ne’e tenke kontinua la’o ba oin nafatin.
Prezidente hato’o kestaun ne’e bainhira hala’o Enkontru Simeira Ofisiál ho Prezidente Repúblika Korea, Lee Jae Myung, iha Kaza Azul, Seoul, iha Sesta, 6 Novembru 2026.
“Ha’u sente orgullu katak programa traballu ne’ebé ha’u primeiru defende benefisia ona juventude Timor-oan liu 7.000. Ha’u hein katak ita bele habelar liután,” Prezidente Ramos-Horta hateten iha Enkontru Simeira Ki’ik formatu 1+4.
Nia hahú ninia intervensaun ho agradesimentu ba nia anfitriaun. “Sr. Prezidente, obrigadu ba ita boot nia benvindu no ospitalidade kmanek iha Seoul, no parabéns ba ita nia eleisaun, ita boot nia viajen mak istória notável ida kona-ba perseveransa no serbisu públiku,” nia dehan.
Prezidente Ramos-Horta lembra istória entre nasaun rua. “Timor-Leste no Koreia iha amizade espesiál ne’ebé hahú antes ita nia relasaun diplomátika sira iha tinan 2002; ami nafatin agradese tebes ba forsa manutensaun pás Koreanu nian, liuliu ba Unidade Sangusuer, ne’ebé serbí hamutuk ho ONU durante ami nia tranzisaun ba independénsia,” nia dehan. “Ha’u vizita ona Korea dala barak iha tinan 25 nia laran nu’udar Ministru Negósiu Estranjeiru no Prezidente, ha’u iha apresiasaun pesoál ne’ebé kle’an ba ita-boot nia nasaun nia realizasaun sira.”
Prezidente Horta aumenta: “Korea nia transformasaun liu husi pás, edukasaun no inovasaun fó inspirasaun ba Timor-Leste, ne’ebé dezde restaurasaun independénsia konsolida ona demokrásia no tinan kotuk tama ona ba ASEAN nu’udar membru ba sanulu resin ida.”
Tuir komunikadu imprensa husi Palásiu Prezidensial Timor-Leste ne’ebé The Oekusi Post (TOP) asesu, líder na’in rua konkorda atu hametin kooperasaun laborál liuhusi Sistema Lisensa Empregu, no habelar edukasaun iha lian Koreanu no dezenvolvimentu rekursu umanu.
Kona-ba kooperasaun dezenvolvimentu, Prezidente Ramos-Horta hateten, “Ami valoriza Korea nia apoiu liu husi kooperasaun dezenvolvimentu no rekoñese serbisu di’ak husi ita boot sira nia Embaixada iha Dili no KOICA, no ha’u hein katak enkontru ohin nian harii iha ita nia Ministru Negósiu Estranjeiru sira nia diskusaun iha fulan Juñu, liu-liu iha investimentu, edukasaun, empregu, inklui partisipasaun Korea nian iha Greater Sunrise no ami nia projetu no parseria sira iha Kosta Súl no parseiru ho universidade Korea sira.”
Nia mós hato’o interese ba Sentru Estudu Kim Dae-jung. “Ha’u mós hakarak esplora Sentru Estudu Kim Dae-jung nian iha Timor-Leste, no ha’u hein ita boot nia perspetiva sira kona-ba Península Koreana, Tasi Súl Xina nian, Myanmar, Ukránia no Médiu Oriente, no oinsá ita bele kontribui hamutuk ba diálogu, estabilidade no rezolusaun pasifika,” nia dehan.
Iha konkluzaun enkontru simeira ki’ik, delegasaun rua asina Memorandu Entendimentu tolu.
Dahuluk, kona-ba Estabelesimentu Konsulta Bilaterál, asina husi Vise-Ministra Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Jesuína Maria Ferreira Gomes, no Ministru Negósiu Estranjeiru Korea, Cho Hyun.
Daruak, kona-ba Kooperasaun Abranjente iha Propriedade Intelektuál, asina husi Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, no Ministru Propriedade Intelektuál Korea, Kim Yong-sun.
Datoluk, Arranju kona-ba Kooperasaun Polísia, asina husi Vise Komandante-Jerál PNTL, Natercia Eufrasia Soares Martins, no Komisáriu Jerál Interinu KNPA, Kim Jong-chul. Komunikadu hatete katak arranju kooperasaun polísia ne’e atu hametin kooperasaun hasoru krime transnasionál.
Prezidente Lee hafoin organiza Almosu Ofisiál hodi fó onra ba Prezidente Ramos-Horta, no durante almosu ne’e líder na’in rua konvoka Enkontru Simeira Alargada, ho Prezidente ida-idak akompaña husi reprezentante na’in-hitu.
Iha ninia diskursu durante almosu, Ramos-Horta hateten: “Vizita mai Seoul sai hanesan oportunidade valiozu ida hodi hametin amizade kleur entre Timor-Leste no Repúblika Koreia, partikularmente iha edukasaun, empregu, teknolojia, investimentu no dezenvolvimentu ekonómiku tanba Timor-Leste hahú nia kapítulu foun nu’udar membru ASEAN ba dala sanulu-resin-ida.”
Nia agradese ba Koreia Súl nia kontribuisaun ba dezenvolvimentu Timor-Leste. “Ha’u agradese ba Koreia nia kontribuisaun ne’ebé dura ba ami nia dezenvolvimentu husi forsa pás Koreianu nian durante ami nia tranzisaun ba independénsia to’o serbisu parseiru no voluntáriu Korea nian,” nia dehan.
“Ha’u otimista ho potensiál atu hametin ita-nia relasaun bilaterál liuhusi dezenvolve abilidade sira husi ita-nia joven sira, habelar oportunidade sira empregu nian, enkoraja investimentu Koreanu no foti husi Koreia nia esperiénsia iha siénsia, teknolojia no inovasaun,” nia aumenta.
Prezidente Horta mós konklui katak, vizita ida ne’e marka pasu importante ida tan hodi hametin amizade.
Líder na’in rua mós konkorda atu koopera besik kona-ba adezaun Timor-Leste ba ASEAN no Prezidénsia ASEAN 2029, no mós Simeira Komemorativa ASEAN–Repúblika Koreia. Nasaun rua mós konkorda atu buka Akordu kona-ba Kooperasaun Mudansa Klimátika no MOU kona-ba Artigu 6 Akordu Paris, konklui lalais Akordu Kuadru kona-ba Apoiu ba Grant, buka akordu izensaun vistu ba titulár pasaporte diplomátiku no ofisiál, no estabelese mekanizmu konsultasaun bilaterál regulár.
Delegasaun Timor-Leste inklui mós Embaixadór António de Sá Benevides, Embaixadór Timor-Leste ba Repúblika Korea, no Embaixadór Nelson Gaspar Ferreira dos Santos, Asesór Senior ba Prezidente iha Relasaun Internasionál. Delegasaun Korea inklui Ministru Cho Hyun, Diretór Seguransa Nasionál Wi Sung Lac, no Diretór Jerál ba Asuntu ASEAN no Sudeste Aziatiku MOFA, Kwon Jae-Hwan.
Relasaun diplomátika entre Timor-Leste no Koreia Súl hahú iha tinan 2002, no sei selebra aniversáriu dala 25 iha tinan oin.

