Sálariu mensal la'o atraza, pagamentu ba fornesedór sira mós la'o lenuk. Se mak selu folin ba reforma RAEOA nian? Governu Sentrál liliu MAE ka Autoridade RAEOA rasik?
AMBENO (The Oekusi Post) - Tomás Cabral ho Régio Salu nia lala’ok administrasaun iha RAEOA la’o to’o ne’ebé ona? Pergunta ne’e agora tenke hatan, tanba to’o 12 Outubru 2026, estrutura foun Autoridade Região Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) halo ona fulan lima resin (kuaze fulan neen) ona.
Estrutura transitória ho tutela governu sentrál
Estrutura foun ne’e, ne’ebé lidera husi Prezidente Régio Romeia Servantes da Cruz Salu, simu posse iha loron 28 Abríl 2026 husi Ministru Administrasaun Estatál (MAE), Tomás do Rosário Cabral. Konsellu Ministru aprova sira nia nomeasaun iha loron 22 Abríl 2026. Estrutura ne’e destina hodi troka mandatu tranzitóriu no garante funsionamentu administrasaun rejionál. Ministru MAE mak fó pose tanba rajaun legál ho mudansa organizasionál ne’ebé mosu husi desizaun foun Governu Sentrál nian.
Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão esklarese katak nomeasaun sira ne’e iha karáter tranzitóriu, la permanente. Ho podér tutela administrativa, Governu liu husi MAE mak responsavel fó pose ba kargu sira ne’e. Iha serimónia ne’e, Prezidente Autoridade (Régio Romeia Servantes da Cruz Salu) formalmente hetan nomeasaun regulár ho dekretu husi autoridade leten. MAE mós fó pose ba estrutura tomak, inklui Sekretáriu Rejionál na’in-3 ho Diretór Serbisu Rejionál na’in-21. Governu Sentrál uza MAE hodi reprezenta podér ezekutivu, atu superviziona no tesi-lia implementasaun kargu foun sira ne’e iha terenu.
Governu mós kria Dekretu-Lei n.º 20/2026, ne’ebé halakon estatutu ZEEDOA/ZEESM iha Oe-Cusse Ambeno. Governu argumenta katak serbisu iha rejiaun tenke tuir mekanizmu foun, hanesan Fundo Especial de Desenvolvimento. Ho razaon ne’e, Governu ezonera estrutura tuan no hili estrutura foun.
Sálariu: orsamentu la tó’o, pagamentu atrasadu
Situasaun sálariu funsionáriu iha RAEOA, liuliu ba funsionáriu kazuál no kontratadu, foin daudaun iha Outubru 2026 hasoru fali problema limitasaun osan.
- Orsamentu la tó’o ba kontratadu sira.Iha 5 Outubru 2026, Autoridade RAEOA fó sai ofisialmente katak orsamentu ba sálariu funsionáriu kontratadu la tó’o. Tanba ne’e, sira buka solusaun, inklui planu atu re-avalia estrutura no númeru funsionáriu hotu iha enklave laran.
- Redusaun 50%.Iha OJE 2026, rubrika sálariu no vensimentu ba RAEOA hetan redusaun 50% (aloka de’it US$ 8,2 millaun) kompara ho tinan hira liubá.
- Re-ajustamentu tabela salariál.Husi Janeiru to’o Marsu, pagamentu kontratadu sira atrasadu tanba ekipa téknika hamutuk ho Komisaun Funsaun Públika (KFP) tenke ajusta tabela sálariu foun tuir Dekretu-Lei Nu. 3/2026 (Rejime Termu Sertu), hodi evita sálariu boot ne’ebé la tuir kritéria.
Fornesedór no kompanhia sira: kritériu foun, pagamentu naruk
Kona-ba pagamentu ba fornesedór (liuliu serbisu catering, lojístika no fornesimentu sasán), administrasaun la’o ho kritériu foun.
- Selu tusanAutoridade foun dudu fali re-pedidu hodi selu tus hosi atividade tinan kotuk nian. Foin lalais iha Outubru 2026, Gabinete Prezidente RAEOA públika prosesu iha Portal eProcurement hodi selu dívidas ba fornesimentu catering atividade Road Race 2024 ne’ebé uluk pendente.
- Transparénsia ajustamentu diretu.Pagamentu foun ba fornesedór katering ba atividade sensibilizasaun kooperativa no reuniaun boot sira ho Governu Sentrál iha Oe-Cusse Ambeno agora halo liu husi sistema Direct-Simplified Adjustment. Ida ne’e atu tesi-lia katak folin la’o arbiru, no manán-na’in sira hetan despaxu (Awarded) iha Setembru no Outubru 2026.
- Ezekusaun foin 2%.Prosesu pagamentu no verifikasaun dokumentu rigorozu liu (bazeia ba kategoria Kapitál Menór no Bens e Serviços). Tanba ne’e, ezekusaun finanseira jerál RAEOA to’o trimestre datoluk (30 Setembru) foin sa’e ba 35% husi totál fundu US$ 73 millaun. Governu lakohi selu kompañia sira se dokumentu no serbisu iha terenu seidauk verifikadu loloos.
Burokrasia naruk, ambisaun boot, orsamentu laiha
Desde simu posse to’o ohin loron, prosesu burokrasia ne’e naruk aumenta de’it. Ezemplu konkretu mak pagamentu sálariu mensal no pagamentu ba fornesedór sira kuaze para ona fulan 4. Aat liu tan, MAE iha ambisaun maka’as hodi loke luan ka aumenta direksaun sira hamutuk 19, maibé to’o oras ne’e sira laiha orsamentu hodi hala’o sira nia programa, maski kada fulan simu sálariu stabil.
Modelu administrasaun ne’ebé Governu Sentrál ho MAE halo iha RAEOA la’os atu avansa ba oin, maibé hakiduk fali. Governu Sentrál mak halo tiha hanesan ne’e, depois fó todan fali ba Oe-Cusse oan sira ho argumentu katak sira laiha kapasidade atu jere no lidera sira nia rain rasik.
Estrutura foun RAEOA simu pose ho promesa atu garante funsionamentu administrasaun, maibé hafoin fulan lima resin, povu Oe-Cusse hetan realidade seluk. Sálariu atrasadu, fornesedór la selu, ezekusaun orsamentu 50.2% de’it husi miliaun U$ 73, no diresaun foun sira laiha orsamentu atu hala’o sira nia programa. Se Governu Sentrál no MAE hakarak hatudu katak modelu foun ne’e sei funsiona, sira tenke fó rezultadu konkretu, la’os de’it troka estrutura. Oe-Cusse oan sira iha direitu atu hein administrasaun ne’ebé efisiente, transparente no hili ema tuir kapasidade, la’os tuir família, partidu ka sukuizmu.
The Oekusi Post sei kontinua monitora.

