AMBENO/SYDNEY (ABC News - TOP) - Presidente Repúblika José Ramos-Horta deklara katak Timor-Leste sei asina akordu dahuluk ba projetu gás Greater Sunrise iha fulan balun nia laran, bainhira nasaun membru Sudeste Aziátiku ne’e kontinua avansa ho dezenvolvimentu ne’ebé ambisiozu tebes no kontroversiál.
Maibé setór ne’e nia laran seidauk sai hakmatek kona-ba viabilidade komersiál husi planu Timor-Leste nian atu lori gás husi Greater Sunrise liu husi tubu ba Costa Súl, iha ne’ebé governu espera atu dezenvolve fábrika gás natural likidu (LNG) ho valór dolar bilhaun barak no fasilidade gás doméstiku.
Timor-Leste hatete ida ne’e sei kria empregu no atividade ekonómika ne’ebé nasaun ne’e presiza loos, maibé projetu ne’e hasoru atrazu, la konkorda no dúvida barak.
Iha Novembru tinan kotuk, kompañia enerjia boot Austrália nian Woodside Energy, ne’ebé iha parte iha empreendimentu ne’e hamutuk ho kompañia estatál petróleu no gás Timor-Leste nian, asina akordu ida atu “halo maduru no lori ba oin” planu ne’e.
Prezidente Ramos-Horta hatete ba ABC iha Sydney foin lalais katak Greater Sunrise agora “finalmente akontese” depois de “tinan barak nia prokrastinasaun [no] bloqueiu”.
“Primeiru-Ministru Xanana Gusmão hatete ba ha’u katak nia konfiante katak iha fulan oin balu nia laran sira sei asina akordu ne’e, katak ami sei finaliza dokumentu prinsipál tolu,” nia dehan.
Dokumentu tolu ne’e sei ajuda Austrália, Timor-Leste no Woodside estabelese kondisaun regulatória no fiskál ne’ebé presiza ba esplorasaun no dezenvolvimentu rekursu sira iha Greater Sunrise.
Governu antes ne’e hatete katak parte sira ahi tekniku iha Kanberra kona-ba dokumentu tolu: Kódigu Mineiru Petróleu, Kontratu Partilla Produsaun no rejime fiskál.
Maibé analista sira, no mós fonte governu no indústria nian, hotu-hotu alerta katak seidauk iha garantia katak Timor-Leste no Woodside sei hetan akordu komersiál ida kona-ba planu dezenvolvimentu, no katak desizaun investimentu final ruma bele mai tinan barak tan.
Woodside no governu Timor-Leste hatete iha tinan kotuk katak LNG primeiru husi Greater Sunrise bele produs “sedu liu iha 2032-2035, tuir seleisaun konseitu no desizaun investimentu”.
Fulan kotuk, Ministru Petróleu Timor-Leste nian book ona data hahú produsaun ba 2034-2035, hodi hatete nasaun ne’e espera atu iha desizaun investimentu final to’o 2029.
Ramos-Horta hatete akordu regulatóriu sira ne’e tenke asina iha tinan oin nia klaran, depois governu rua no Woodside verifika no aprova.
Nia hatudu tonu pozitivu, hodi sujere katak ida ne’e momentu importante ba projetu.
“Ita labele hein tan. Ita tenke halo agora,” nia dehan.
“Agora tempu, agora oportunidade.”
Asuntu ne’e urjente ba Timor-Leste tanba nasaun ne’e sei depende makas ba reseita petróleu no gás husi tempu pasadu ne’ebé investe iha nia Fundu Petrolíferu.
Kampu gás Bayu-Undan ne’ebé rentável, ne’ebé iha dékada rua ikus ne’e tau dolar bilhaun barak ba fundu ne’e, para produsaun nafatin iha tinan kotuk.
Maski agora fundu ne’e iha dolar bilhaun 26, Fundu Monetáriu Internasionál (FMI) alerta iha tinan kotuk katak bele mamuk to’o 2038 se Timor-Leste kontinua depende ba fundu ne’e atu finansia défisit fiskál sein substitui.
Prezidente Ramos-Horta alerta ona iha 2022 katak Timor-Leste sei monu ba “abismu finanseiru” se la bele halo Greater Sunrise la’o iha tinan sanulu nia laran.
Timor-Leste mós avizu ona governu Austrália katak sei buka investidór Xina sira atu halo projetu ne’e realidade se la hetan konkordánsia husi Woodside, maski analista sira antes ne’e husu dúvida se sira iha interese.
Iha tempu hanesan, aeroportu ne’ebé harii hodi hein projetu ne’e mamuk hela, enkuantu estrada no infraestrutura seluk ne’ebé konstrui ba sentru prosesamentu ne’e hahú rahun.
Maibé Prezidente Ramos-Horta hatete nia konfia katak Woodside “determinadu atu kumpre” projetu atu lori gás ba Timor-Leste.
“Ida ne’e benefísiu ba Woodside, benefísiu ba Austrália, benefísiu ba Timor-Leste,” nia dehan.
ABC News Australia

