DILI (TOP) - Eletrisidade Timor-Leste (EDTL) no International Finance Corporation (IFC) asina ona akordu asisténsia téknika ba parke anin iha Oeleu (Bobonaro) no Larigutu (Viqueque), ho meta atu hamenus dependénsia ba subsídiu enerjia eletrsidade nian.
Iha fatin rua ne’ebé dook ba malu, Oeleu iha Munisípiu Bobonaro no Larigutu iha Munisípiu Viqueque, anin sai ona fonte esperansa foun ba Timor-Leste. Iha tinan ikus ne’e, ekipa téknika monta ona torre medisaun ho altura 100 metru iha fatin rua ne’e atu hatene loloos oinsá anin sura no mai ho forsa hira. Ohin, pasu dahuluk ba projetu energia eólika (wind power) nasionál ne’e hetan formalizasaun, bainhira Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Obras Públikas (MOP) no EDTL E.P., asina akordu asisténsia téknika ho International Finance Corporation (IFC), ramo Banku Mundial nian ba setór privadu.
Akordu ba preparasaun, la’ós konstrusaun
Importante atu komprende katak akordu ne’e seidauk signifika konstrusaun turbina. Dokumentu ne’e estabelese instrumentu asisténsia téknika ne’ebé IFC sei fó ba EDTL hodi prepara dokumentus no prosesu tékniku nesesáriu ba dezenvolvimentu projetu iha fatin rua. Iha futuru, projetu ne’e sei dezenvolve liuhusi investimentu husi setór privadu.
Reprezentante Banku Mundial iha Timor-Leste, David Freedman, hateten katak akordu ne’e sei estabelese mekanizmu ida ne’ebé ajuda EDTL no Governu atinji meta no objetivu sira iha Planu Média Prazu, inklui meta ba tinan 2027 no 2030. Ekipa téknika IFC sei servisu hamutuk ho EDTL hodi halo estudu kle’an kona-ba possibilidade dezenvolvimentu projetu iha Larigutu no Oeleu.
Planu tinan naruk ne’ebé foin tama faze foun
Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, hateten katak utilizasaun energia anin iha Oeleu no Larigutu mak parte husi planu estratéjiku Governu nian, ne’ebé iha tinan barak ona planeadu no agora foin hahú tama ba faze implementasaun. Nia konsidera asinatura akordu ne’e nu’udar pasu importante ida ba futuru enerjia Timor-Leste, liuliu atu hamenus dependénsia ba fonte enerjia ne’ebé presiza osan boot no depende ba merkadu internasionál.
Ministru Marçal liga desizaun ne’e ho realidade global. “Ita hotu hatene katak depois funu iha Mediu Oriente, presu mina iha merkadu internasionál aumenta no afeta nasaun barak,” nia dehan. Nia argumenta katak Timor-Leste, maski dook no seidauk produz buat barak iha rai laran, la signifika katak ita laiha rekursu. Nia subliña katak nasaun ne’e iha riqueza barak no presiza dezenvolve rekursu hirak ne’e atu ajuda sustenta Estadu ba futuru.

Ba Ministru, eletrisidade mak infraestrutura báziku ne’ebé importante tebes ba dezenvolvimentu nasaun, tanba fornesimentu ne’ebé estável bele suporta setór seluk atu funsiona ho di’ak. Tanba ne’e, Governu tau atensaun máximu ba energia renovável, inklui energia husi anin no solar, hodi hamenus kustu produsaun eletrisidade no, iha tempu naruk, hamenus dependénsia ba subsídiu Governu.
Osan subsídiu ba área rurál
Argumentu sentrál husi Governu ne’e simples: osan ne’ebé uza ba subsídiu eletrisidade bele uza ba buat seluk. “Kuandu ita hahú utiliza energia husi anin no energia husi loron, ita bele reduz orsamentu ne’ebé Governu gasta ba eletrisidade,” dehan Ministru Marçal. Nia hateten katak osan ne’ebé normalmente uza ba subsídiu bele utiliza fali ba buat seluk ne’ebé importante ba povu, liuliu iha área rurál, aldeia, suku no munisípiu sira.
MOP espera katak projetu hirak ne’e bele avansa lalais no, iha tinan 2027 ka 2028, tama ba faze implementasaun. Meta final mak atu iha tinan 2030–2031, EDTL bele aumenta kapasidade atu hamriik ho sustentabilidade finanseira no hamenus dependénsia ba subsídiu Governu.
Husi estudu to’o konkorsu: kalendáriu prosesu
Prezidente EDTL E.P., Paul Da Silva, esplika katak estudu viabilidade ba projetu rua ne’e hahú ona tinan kotuk no sei kontinua nafatin. Liuhusi akordu foun ne’e, IFC sei fó asisténsia téknika ba EDTL, liuliu iha preparasaun dokumentus konkorsu.
“Ohin mak pasu importante ida kona-ba prosesu preparasaun ba konkorsu projetu wind power,” dehan Da Silva. Nia hateten prosesu ne’e hahú husi ohin no espera konklui iha klaran tinan oin, nune’e bele lansa konkorsu. Espetativa EDTL mak iha finál 2027 sei bele asina Power Purchase Agreement (PPA) ba projetu refere.
Kona-ba orsamentu, Da Silva admite katak seidauk iha valor final, tanba prosesu preparasaun no estimasaun téknika sei lao hela.
Modelu Laleia: setór privadu lidera investimentu
Projetu eólika ne’e sei uza modalidade Independent Power Producer (IPP), modelu hanesan ne’ebé Governu uza ona ba projetu energia solar fotovoltaika iha Laleia, Munisípiu Manatutu. Iha modelu ne’e, investimentu mai husi setór privadu, no IFC apoia EDTL iha prosesu preparasaun.
David Freedman esplika katak, ho apoiu IFC, EDTL sei prepara dokumentu espesífiku ba projetu ne’e, nune’e bainhira hotu prontu, konkorsu bele lansa liuhusi prosesu nakloke no kompetitivu. “Ho prosesu ne’e, ita bele mobiliza investidór sira atu dezenvolve projetu hanesan modelu projetu solar ne’ebé foin lansa iha Laleia, iha fulan Jullu tinan ida ne’e,” nia hatete.
Torre metru 100 no dadus anin
Parte importante husi preparasaun mak medisaun dadus. Freedman haktuir katak iha fatin rua ne’e, ekipa téknika monta ona torre ho altura 100 metru hodi mede velocidade no poténsia anin. Prosesu medisaun sei kontinua. Dadus hirak ne’e mak sei sai baze ba estudu viabilidade no ba desizaun investidór sira.
Kompromisu parseiru
Iha nia intervensaun, Freedman subliña katak IFC no Banku Mundial orgullu bele servisu hamutuk ho EDTL no MOP hodi dezenvolve setór energia renovável iha Timor-Leste. Nia agradese ba lideransa EDTL, ekipa téknika no Primeiru-Ministru tanba vizaun no kompromisu hodi lori prosesu ne’e to’o pasu importante ida ne’e. Ministru Marçal mós agradese ba ekipa téknika EDTL, IFC no Banku Mundial ba esforsu durante prosesu preparasaun.
IFC no Banku Mundial reafirma kompromisu atu kontinua fó apoiu tékniku ba Governu no EDTL, hodi akselera preparasaun projetu eólika no ajuda Timor-Leste atinji objetivu dezenvolvimentu enerjia sustentável.
Kalendáriu rezumu
- 6 Outubru 2026:asinatura akordu asisténsia téknika EDTL–IFC
- Klaran 2027:preparasaun konkorsu espera konklui
- Finál 2027:espetativa asina Power Purchase Agreement
- 2027–2028:projetu espera tama faze implementasaun
- 2030–2031:meta EDTL hamriik ho sustentabilidade finanseira

