DILI (TOP) - Husi bensaun Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB iha Figueira da Foz to'o edifísiu Prokuradoria iha Colmera, istória osan Estadu nian ne'ebé seidauk iha resposta. Selu kompletu ona iha 2017, no lansa tan tiha ona iha Portugál, maibé durante tinan sia (9) resin ró Haksolok seidauk atraka iha Porto Dili ka Porto Tibar. Agora Ministériu Públiku rona ona eis Prezidente Autoridade ba Rejiaun Administrativu Espesial Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), Mari Alkatiri hanesan arguidu.
Ró HAKSOLOK ho naruk metru 72, kapasidade pasajeiru 377 no bele tula kareta 23, halo tiha ona lansamentu iha Figueira da Foz, Portugál, iha loron 26 Maiu 2017.
Tinan sia liu ona, ró ne'e seidauk atraka iha Dili ka Mahata (Oe-Cusse Ambeno). Osan ne'ebé sai husi Kofre Estadu ba ró ne'e, to'o ona entre miliaun U$24 millaun no miliaun U$28.
Notisia relevante: Alkatiri prontu enfrenta Ministériu Públiku no Tribunal ba kazu ro HAKSOLOK
Iha loron Segunda dadersa, 05 Outubru 2026, eis Prezidente Autoridade ba RAEOA, Mari Alkatiri ba presta deklarasaun iha Ministériu Públiku (MP) hanesan arguidu ba krime Administrasaun Danosa no krime seluk ne'ebé liga ho nia mandatu iha RAEOA no akizisaun ba Ró HAKSOLOK. Kazu ne'e rejistu ho NUC 0017/20.PGGCC. Alkatiri mai ho advogada privada, Soraia Marques, no la fó komentáriu ba jornalista sira.
"Ha'u hakarak akompaña prosesu ne'e to'o remata, ha'u laiha obrigasaun atu ko'alia ho ita boot sira," responde Alkatiri ba jornalista sira.
Nain ba Asaun Penál ka Ministériu Públiku konstitui ona arguidu na'in-58 iha kazu fraude no irregularidade kona-ba akizisaun ró ne'e.
Tabela: gasta povo nia osan ba ro HAKSOLOK
|
Pontu |
Valór |
|
Kontratu inisiál (2014) |
Miliaun €13,7 |
|
Gastu to'o agora husi Kofre Estadu |
Miliaun US$24–28 |
|
Folin kontratu |
Miliaun US$17 |
|
Pagamentu iha 2017 |
Miliaun "€13 resin" |
Timeline
|
Data |
Eventu |
|
2014 |
Kontratu ho Atlantic Eagle, miliaun €13,7 |
|
26 Maiu 2017 |
Lansamentu iha Figueira da Foz |
|
2017 |
Pagamentu “100%” |
|
Nov 2017 |
Data planeia ró to'o Dili (la akontese) |
|
2018 |
Subkontratór sira prende ró |
|
2020–2022 |
Arsenio Bano promete ró to'o iha 2021, depois 2022 |
|
26 Set 2022 |
Alkatiri no Bano vizita Figueira da Foz |
|
06 Out 2022 |
PM Taur Matan Ruak: Estadu sosa asaun 95% |
|
05 Out 2026 |
Alkatiri presta deklarasaun iha Ministériu Públiku |
Pagamentu molok ró hotu
Fulan ida molok eleisaun parlamentár 2017, Estadu selu ona “100%” husi valór ne'ebé reportajen refere, maske konstrusaun seidauk remata. Ró lansa iha Maiu 2017 no planu atu to'o Dili iha Novembru 2017, maibé seidauk to’o Dili to’o agora.
Iha fali tinan 2018, tuir reportajen hanesan, kompañia subkontratór sira prende ró ne'e hodi ezije Atlantic Eagle Shipbuilding selu sira nia osan. Kompañia ne'e ikus mai bankarota, no subkontratór sira husu tan US$16,9 millaun atu ró bele mai Timor-Leste.
Razaun seluk ba atraza mak problema finanseiru internál entre Atlantic Eagle no subkontratór sira, no limitasaun infrastrutura portu iha Timor-Leste. Porto sira iha Timor-Leste oras ne’e iha ona kondisaun, maibé ro HAKSOLOK seidauk to’o nafatin.
RAEOA hili Atlantic Eagle liu husi ajudikasaun direta (single source), ho karater urjente, iha tempu Governu V. Alkatiri no Luís Pite mak propoin kompañia ne'e. Ajudikasaun direta la'ós ilegál; lei bele permite iha kazu espesífiku. Maibé, prosesu akizisaun ro HAKSOLOK ne’e la’os kategoria ba urjente ka emerjensia.
Iha loron Kinta, 06 Outubru 2022, Primeiru-Ministru Taur Matan Ruak hateten katak Estadu sosa ona asaun 95% husi kompañia Atlantic Eagle.
"Ha'u fiar katak ro HAKSELOK sei mai, tanba la mai karik ne'e ita la konsege sosa kompañia nian ne'e," nia dehan hafoin enkontru ho Prezidente Repúblika iha tempu ne’eba.
Tuir nia, investimentu ne'e atu fó Estadu kbiit atu husu kompañia kompleta ró.
Arsenio Paixão Bano nu’udar mós Prezidente RAEOA iha tempu hirak liuba, promete desde 2020 katak ró HAKSOLOK sei to'o iha tinan 2021, depois muda fali ba 2022.
Iha loron 26 Setembru 2022, Bano no Alkatiri vizita Figueira da Foz hodi hasoru autoridade lokál, no tuir Diário As Beiras, sira diskute oinsá bele hamoris fali atividade kompañia insolvente.

Alkatiri hateten ba jornál ne'e: "Foi a primeira vez que expliquei esta operação, dentro do princípio de como transformar uma desgraça em graça."
Nia mós hateten katak, nia defende kooperasaun ekonómika luan entre Portugál no Timor-Leste.
Osan selu ba ro HAKSOLOK ne'e sai husi Kofre Estadu liu husi RAEOA. Ida ne'e signifika katak, osan ne'e osan públiku, ne'ebé mai husi orsamentu Estadu. Ró HAKSOLOK ne'e planeia atu apoia ró Berlin Nakroma ne'ebé uza kleur ona, tuir Vise-Ministru Inácio Moreira iha tinan 2017.
Iha parte seluk, Auditoria Câmara de Contas ba RAEOA (2016–2018), Estadu selu liu ona miliaun U$24,5 ba ró HAKSOLOK entre tinan 2014 no 2018. Husi total ne'e, miliaun U$21,38 selu ba Atlanticeagle, (miliaun U$18,29 ba ró HAKSOLOK, no miliaun U$3,1 ba pontaun no passadiço). Pagamentu seluk inklui besik miliaun U$1,1 ba kompañia ISQ, miliaun U$1,44 ba ENVC/EMPORDEF, no besik rihun U$154 ba Luís Pité, identifika hanesan "Representante do Armador".
Auditoria Câmara de Contas ba RAEOA (2016–2018) mós katak, responsavel sira la haruka dokumentu kona-ba despeza 2019–2021.
Iha fali Auditoria anterior (2014–2015) nota katak, prazu entrega ró HAKSOLOK tenke akontese iha loron 30 Outubru 2015, depois la akontese no muda fali ba 22 Janeiru 2016 mós liu tiha ona to’o ohin loron ro HAKSOLOK sei nafatin iha Portugal ne’eba.

