DILI (TOP) - Prezidente Repúblika no Laureadu Nobel ba Pás, José Ramos-Horta, kondekora membru sira husi Ekipa Fronteira Dahuluk entre Timor-Leste no Indonézia (2002–2005) ho Orden Timor-Leste no Medalla Méritu, nu’udar rekoñesimentu ba sira nia serbisu iha delimitasaun fronteira terrestre entre nasaun rua ne’e. Serimónia ne’e hala’o iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato.
Tuir Dekretu Prezidente Repúblika No. 126/2026, Grau Kolár Orden Timor-Leste fó ba Prof. Dr. João Matos no Sr. Rodrigo de Mendonça.
Medalla Méritu fó ba Nelson Santos, Arcangelo de Jesus Goveia Leite, Emanuel Tilman, Caetano Guterres, Gaspar Soares de Sá Benevides, Ismael da Costa Babo no Filomeno Paixão de Jesus. Entretantu, Marcos Evangelista Tilman hetan Medalla Méritu póstumu.
Atribuisaun ne’e hala’o durante Palestra Prezidensiál 2026 Série V, ho tema “Fronteira Terrestre entre Timor-Leste no Indonézia: Husi Sékulu XIX to’o Sékulu XXI.”
Prezidente Ramos-Horta hatete, ekipa ne’e serbí nasaun ho dedikasaun no perseveransa ne’ebé hakmatek. Nia dehan, liuhusi sira-nia serbisu, Timor-Leste no Indonézia harii fronteira ne’ebé define la’ós husi divizaun, maibé husi amizade, respeitu ba malu no kompromisu kompartilladu ba pás. Nia hato’o mós agradesimentu ba família Marcos Evangelista Tilman, ne’ebé nia legadu ema fó onra iha loron ne’e.
Ekipa Fronteira Dahuluk hala’o papél signifikativu iha prosesu delimitasaun liuhusi partisipasaun konsistente iha enkontru negosiasaun no serbisu tékniku iha terrenu. Tuir komunikadu imprensa, sira-nia serbisu fó kontribuisaun signifikativu ba interese nasionál no ba fortalesimentu relasaun kooperativa entre Timor-Leste no Indonézia.
Prosesu demarkasaun fronteira terrestre hahú iha 2000, durante Administrasaun Tranzitóriu Nasoins Unidas (UNTAET), tuir prinsípiu uti possidetis juris ne’ebé tane aas Tratadu era koloniál 1904/1916 entre Portugál no Olanda. Atu ezekuta ida-ne’e, harii Komité Konjuntu Fronteira no nia Sub-Komité Tékniku (TSC-BDR) hodi rezolve disputa, asegura rekoñesimentu independénsia Indonézia nian no prevene konflitu iha futuru.
Maski ONU hakarak kompleta iha Juñu 2002, serbisu intensivu iha kampu, operasaun mapeamentu ne’ebé luan no sesaun serbisu konjunta 19 ikus mai lori ba akordu provizóriu ne’ebé kobre maizumenus 97% husi fronteira. Markadór dahuluk mós hatuur iha Mota-Ain iha 2005. Prezidente Ramos-Horta involve iha prosesu ne’e desde hahú, nu’udar Ministru Negósius Estranjeirus durante administrasaun Nasoins Unidas. Nia mós iha pozisaun hanesan iha 8 Abril 2005, bainhira asina Akordu Provizóriu no hatuur markadór dahuluk.
Maski nune’e, fronteira terrestre seidauk kompleta. Negosiasaun entre Timor-Leste no Indonézia kontinua to’o agora, ho foku ba segmentu sira ne’ebé seidauk rezolve entre Oé-Cusse Ambeno no provínsia Nusa Tenggara Timur (NTT) Indonézia nian. Segmentu sira ne’e mak Noel Besi-Citrana-Naktuka no Bidjael-Sunan-Oben. Enkontru ikus hala’o iha Jakarta, Segunda ikus husi fulan Agostu, ho Embaixadór Timor-Leste nian ba Indonézia, Roberto Soares, lidera delegasaun Timor-Leste, no Diretór-Jerál Ásia-Pasífiku no Áfrika iha Ministériu Negósius Estranjeirus Indonézia nian, Santo Darmosumarto, lidera delegasaun Indonézia. Embaixadór Soares hateten katak nasaun rua ne’e halo ona konsultasaun no negosiasaun ba tinan hirak.
Naktuka mak parte konkretu husi disputa ne’e. Área disputa ne’e iha entre Mota Noel Besi no Mota Nono Noemna.

