MANILA/AMBENO (TOP) – Primeiru-Ministru Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, lori ajenda hametin kooperasaun defeza no seguransa marítima ho Estadus Unidus Amérika (EUA), iha enkontru bilaterál ho Subsekretária ba Asuntu Polítiku iha Departamentu Estadu EUA, Alison Hooker, iha ámbitu Simeira ASEAN ba-49 iha Manila, Filipina, Segunda, 16 Novembru 2026.
Iha área defeza no seguransa, Timor-Leste reafirma importánsia parseria ho EUA ba dezenvolvimentu no profisionalizasaun instituisaun defeza nasionál, inklui Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL).
Governu hakarak kontinua negosiasaun kona-ba Akordu Kuadru Kooperasaun Defeza (Defense Cooperation Framework Agreement) no propoin atu reativa Diálogu Bilaterál Defeza (Bilateral Defense Dialogue). Mekanizmu rua ne’e sei fasilita koordenasaun kona-ba formasaun, ezersísiu konjuntu, atividade militár no troka esperiénsia entre F-FDTL ho Forças Armadas EUA.
Kooperasaun marítima no ekonomia azúl (Blue Economy) mós sai parte hosi ajenda diskusaun. Timor-Leste hakarak dezenvolve kapasidade marítima, hametin seguransa tasi, formasaun guarda kostál, aplikasaun lei no kooperasaun iha jestaun dezastre, inklui buka no salva (Search and Rescue).
Diskusaun ne’e fó atensaun mós ba esforsu atu transforma relasaun bilaterál hosi asisténsia dezenvolvimentu tradisionál ba parseria estratéjika ne’ebé abranje área polítika, diplomásia, ekonomia, seguransa, defeza, edukasaun no dezenvolvimentu rekursu umanu.
Iha enkontru ne’e, Timor-Leste hato’o apresiasaun ba kontribuisaun EUA durante prosesu luta ba independénsia, harii instituisaun demokrátika no dezenvolvimentu nasionál. Dili mós konsidera EUA nu’udár parseiru importante ba manutensaun dame, estabilidade, demokrasia no prosperidade iha rejiaun Indo-Pasífiku.
Tuir Komunikadu ba Imprensa ne’ebé The Oekusi Post (TOP) asesu iha Pájina Ofisial Primeiru-Ministru nian katak, atu hametin koordenasaun bilaterál, Governu Timor-Leste sei propoin estabelesimentu Diálogu Estratéjiku Timor-Leste–EUA, ka mekanizmu konsultasaun bilaterál anuál, hodi identifika área kooperasaun no promove interese komún entre nasaun rua.
Iha kontestu integrasaun rejionál, Timor-Leste sei reafirma kompromisu atu hametin Sentralidade ASEAN no promove ASEAN ne’ebé nakloke, inkluzivu no orientadu ba kooperasaun ho parseiru sira, inklui Estadus Unidus. Governu mós hakarak aproveita programa kooperasaun EUA–ASEAN, liuliu iha área formasaun, kapasitasaun funsionáriu públiku no dezenvolvimentu lideransa jerasaun foun, atu apoia prosesu integrasaun efetiva Timor-Leste iha instituisaun ASEAN.
Iha parte asisténsia bilaterál, enkontru ne’e refere ba mudansa iha polítika asisténsia externa EUA, tuir órden ezekutiva ne’ebé Prezidente Donald Trump asina iha 20 Janeiru 2025, atu halo revizaun no ajustamentu ba programa asisténsia externa.
Programa kooperasaun balun kontinua hala’o, inklui Peace Corps, Pacific Partnership, kooperasaun defeza no seguransa, preparasaun ba dezastre no asisténsia umanitária. Maibé programa balun seluk, inklui Millennium Challenge Corporation (MCC) Compact ho valór millaun $420 no programa sira ne’ebé USAID finansia, enfrenta prosesu terminasaun ka redusaun.
Iha diskusaun ne’e subliña katak situasaun ida ne’e presiza Timor-Leste diversifika parseiru dezenvolvimentu, hametin kapasidade nasionál no buka oportunidade kooperasaun foun ho parseiru bilaterál no multilaterál sira.
Enkontru bilaterál ne’e iha objetivu atu hametin komprensaun mútua, identifika interese komún no dezenvolve kooperasaun ne’ebé fó benefísiu ba nasaun rua, enkuantu Timor-Leste kontinua promove interese nasionál no kontribui ba dame no estabilidade iha rejiaun Indo-Pasífiku.
Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão akompaña hosi Vise-Primeiru-Ministru, Francisco Kalbuadi Lay; Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas; Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena da Costa Rangel; Ministra Finansas, Santina Cardoso; no Xefe Gabinete Primeiru-Ministru, Elizabeth Exposto.

