Governu aprova kapitál sosiál dolar amerikanu millaun 30 ba BNDTL

DILI (TOP) - Governu Timor-Leste aprova ona kapitál sosiál dolar amerikanu millaun 30 ba Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste, SA (BNDTL). Ida-ne’e pasu importante ba instituisaun finanseira dezenvolvimentu ne’ebé Governu harii tinan kotuk, no ho objetivu atu fó asesu kréditu ba empreza nasionál sira.

Konsellu Ministrus aprova projetu Rezolusaun Governu ida, iha sorumutu loron 28 Outubru 2026. Ministra Finansas, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, mak aprezenta rezolusaun ne’e, kona-ba realizasaun (estabelesimentu) kapitál sosiál BNDTL nian. Estadu mak subskreve kapitál ne’e totalmente, ho montante dolar amerikanu millaun 30. Rezolusaun mós autoriza despeza to’o loron 31 Dezembru 2026, liuhosi verba ne’ebé inskreve ona iha Orsamentu Jerál Estadu 2026.

Realizasaun kapitál sosiál ne’e nu’udar rekizitu préviu ba pedidu autorizasaun BNDTL ba Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL). Ida-ne’e katak banku ne’e presiza hetan autorizasaun husi BCTL molok bele hahú ninia operasaun. Misaun BNDTL mak promove dezenvolvimentu ekonómiku sustentável no inkluzivu, hodi fornese solusaun finansiamentu ba empreza no projetu nasionál sira. Banku ne’e sei atua komplementár ba sistema bankáriu komersiál no sistema finanseiru ne’ebé iha ona.

Konsellu Ministrus aprova projetu Dekretu-Lei ne’ebé kria BNDTL iha sorumutu loron 30 Jullu 2025, no Governu publika ona iha Jornál da República iha Outubru 2025 nu’udar Dekretu-Lei n.º 32/2025. Dekretu-Lei ne’e esplika katak Governu hakarak “colmatar esta lacuna estrutural” iha sistema finanseiru, atu responde ba nesesidade investidór nasionál sira. Dekretu-Lei mós hatete katak Estadu Timor-Leste garante obrigasaun BNDTL nian ne’ebé mai husi empréstimu ka finansiamentu seluk.

Tuir diploma ne’e, BNDTL hanesan instituisaun finanseira ida ho kapitál públiku ne’ebé eskluzivu, ho personalidade jurídika no autonomia administrativa, finanseira no patrimoniál, ne’ebé nia objetivu atu apoia investimentu produtivu no hasa’e kreximentu ekonómiku sustentável país nian.

BNDTL iha misaun atu kompleta falla merkadu nian iha asesu ba finansiamentu médiu no tempu naruk, promove solusaun adekuada ba nesesidade komunidade emprezariál timoroan, liuliu iha setór ne’ebé konsidera estratéjiku, hanesan agrikultura, indústria transformadora, turizmu, infraestrutura no servisu sosiál sira. Banku ne’e bele mós hala’o funsaun iha jestaun fundus estratéjikus, tuir mandatu Governu nian, nune’e asegura ninia sustentabilidade iha futuru no neutralidade orsamentál. Diploma estabelese mós katak kapitál sosiál inisiál mak dolar amerikanu millaun 30, ne’ebé Estadu subskreve tomak.

Vise-Primeiru-Ministru (VPM), Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE) no Ministru Turizmu Ambiente (MTA), Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, hateten katak kriasaun BNDTL sei fó benefísiu ba setór privadu sira, no mós Timoroan tomak atu dudu dezenvolvimentu Timor-Leste ba oin ho lalais liu-tan. Nia hato’o ida-ne’e ba jornalista sira iha Seminário kona-ba Konseitu Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste (Seminar on the Concept of the National Development Bank of Timor-Leste), iha salaun Auditoriu Kay Rala Xanana Gusmão, Ministériu Finansas, Aitarak Laran, Dili, Sesta, 1 Agostu 2025.

“Presiza teb-tebes harii Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste. Ne’e komitmentu ida hahú kedas husi IV Governu Konstitusionál, katak, Timor-Leste presiza iha Banku Nasionál Dezenvolvimentu para bele fó asesu kréditu ba ita-nia pequeno no médio emprezáriu sira, no mós dudu setór privadu sira bele hetan asesu di’ak liu-tan ba kréditu, nune’e mós atu halo kriasaun ba traballu tanba ita hakarak redus importasaun sira no atu halo mós kreximentu ba ita-nia área sira seluk hanesan agrikultura ho seluk tan,” Vise-Primeiru-Ministru hato’o assuntu ne’e ba jornalista sira.

Nia hatutan katak kriasaun BNDTL nu’udar serbisu ekipa ministériu sira hanesan, liuliu Ministériu Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE), ne’ebé kompostu husi Ministériu Agrikultura no Peska (MAP), Ministériu Transporte no Komunikasaun, no Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, inklui Ministériu Finansas. Nia esplika katak BNDTL hanesan instituisaun finanseira ida ba ekonomia no dezenvolvimentu nasionál Timoroan nian, no la’ós banku komersiál. Nia mós hatete katak hafoin semináriu ne’e, prosesu tama kedas ba aprovasaun lei bankária nian, no submete kedas ona ba BCTL.

Tuir Kalbuadi Lay, benefísiu husi kriasaun BNDTL mak povu tomak bele asesu ba kapitál sira ne’ebé eziste.

“Banku ne’e kria ba ema hotu bele iha asesu kréditu, no mós bele ajuda projetu sira ne’ebé halo ho sustentável, no mos ajuda hodi kria resseita foun ida ba Estadu,” nia esplika.

Nia mós klarifika natureza BNDTL ne’e instituisaun finanseira ida ba kréditu de’it, la iha depózitu. Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL) mak hanesan banku komersiál ida ne’ebé bele simu depózitu. Oras ne’e, Timor-Leste iha ona banku komersiál estranjeiru sira ne’ebé hala’o operasaun iha territóriu nasionál, hanesan BRI (Indonézia), Caixa Geral de Depósitos (Portugál) no Mandiri (Indonézia). Governu nia objetivu hodi kria BNDTL la’ós atu kompete ho banku estranjeiru sira ne’e, maibé atu komplementa asesu ba kréditu ba empreza rai-laran sira.

Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão iha tempu uluk esplika katak BNDTL buka atu apoia investimentu transformativu iha agrikultura, turizmu, indústria no uma. Iha seminário hanesan, nia hatete katak Timor-Leste presiza “um sistema financeiro que funcione para os timorenses”. Proposta Orsamentu Jerál Estadu 2026 nian hatete mós katak espera BNDTL fornese kréditu asesível no garantia ba setór prioritáriu sira, no “o BNDTL opere de forma eficiente sem depender de subsídios do Estado”.

Iha Abríl 2026, Governu fahe ona konsulta merkadu no konvite ba manifestasaun interese ba pozisaun sira iha banku ne’e nia estrutura. Tuir dokumentu ne’e, administradór independente na’in haat no membru na’in tolu ne’ebé reprezenta Governu mak sei kompoin konsellu. Komité Interministeriál ne’ebé Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus no Ministra Finansas lidera mak akompaña prosesu ne’e.

Ideia atu harii banku dezenvolvimentu iha Timor-Leste daudaun ona. Prosesu formál hahú ho Rezolusaun kona-ba Planu Estabelesimentu Banku Dezenvolvimentu Nasionál, ne’ebé Konsellu Ministrus aprova iha reuniaun estraordinária loron 11 Maiu 2010, no determina estrutura jerál instituisaun futuru nian. Iha 2011, Konsellu Ministrus aprova ona Planu Asaun ba kriasaun Banku Nasionál Investimentu no Dezenvolvimentu. Programa IV Governu Konstitusionál deskreve banku ne’e nu’udar instrumentu finanseiru “de capitais maioritariamente públicos”.

Iha mandatu IV Governu Konstitusionál, objetivu inisiativa ne’e mak atu hametin setór privadu. Programa Governu nian subliña katak setór privadu nu’udar parseiru esensiál iha dezenvolvimentu nasionál “tanba nia hamosu rikusoin no empregu iha li’ur hosi atividade no estrutura sira Estadu nian.” Programa ne’e mós hatete katak “komponente importante ida maka harii banku ida ne’ebé bele kria liña kréditu ida ne’ebé enkoraja no estimula emprezáriu nasionál sira hodi kumpri sira nia knaar nu’udar parseiru dezenvolvimentu Governu nian.” Maibé banku ne’e la harii iha tempu ne’ebá, no to’o 2025 mak kriasaun konkretiza.

Ba komparasaun, BNCTL harii ho kapitál sosiál dolar amerikanu millaun lima, ne’ebé Estadu mak na’in. Kapitál BNDTL nian, millaun 30, sai kuaze dala neen boot liu.

Komunikadu Konsellu Ministrus nian la esplika kuandu BNDTL sei hato’o pedidu autorizasaun ba BCTL, no kuandu banku ne’e sei hahú fó kréditu. Komunikadu mós la hatete se kapitál dolar millaun 30 ne’e hotu sei selu ona iha 2026, ka liafuan “realizasaun” refere de’it ba despeza ne’ebé autoriza to’o Dezembru. Komunikadu mós la temi se mak sei lidera banku ne’e, no se administradór sira hili ona.

Raimundos Oki
Author: Raimundos OkiWebsite: https://www.oekusipost.comEmail: Este endereço de email está sendo protegido de spambots. Você precisa do JavaScript ativado para vê-lo.
Xefe Redasaun & Editor

Online Counter